नवी दिल्ली, २८ ऑगस्ट : भारताच्या संरक्षण क्षमतेच्या दृष्टीने महत्त्वाची घडामोड समोर आली आहे. भारतीय लष्कराने अमेरिकेसोबत Javelin Anti-Tank Guided Missile प्रणाली खरेदी करण्यासाठी Letter of Offer and Acceptance (LOA) वर स्वाक्षरी केली आहे. अमेरिकेच्या Foreign Military Sales प्रक्रियेतून होणाऱ्या या करारामुळे भारतीय लष्कराच्या रणगाडे आणि इतर चिलखती लक्ष्यांविरोधातील क्षमतेत भर पडणार आहे.
अमेरिकेसोबत अधिकृत खरेदी करार
अमेरिकेच्या भारतातील मिशनने भारतीय लष्कराने Javelin प्रणालीच्या खरेदीसाठी LOA वर स्वाक्षरी केल्याची अधिकृत माहिती दिली आहे.
या कराराची अंतिम आर्थिक किंमत अमेरिकेने अधिकृतपणे जाहीर केलेली नाही. मात्र, अमेरिकेच्या State Department ने यापूर्वी संभाव्य विक्रीला मंजुरी देताना संबंधित पॅकेजची किंमत सुमारे $45.7 million असू शकते, असे नमूद केले होते.
१०० Javelin क्षेपणास्त्रांचा प्रस्ताव
पूर्वीच्या अमेरिकन मंजुरीनुसार भारतासाठी प्रस्तावित पॅकेजमध्ये १०० FGM-148 Javelin क्षेपणास्त्रे आणि २५ Command Launch Units यांचा समावेश होता.
याशिवाय प्रशिक्षणासाठी उपकरणे, Simulation Rounds, Spare Parts, Operator Manuals आणि दीर्घकालीन देखभाल व तांत्रिक सहाय्याचाही समावेश अपेक्षित आहे.
Javelin म्हणजे काय?
Javelin हे मध्यम पल्ल्याचे, खांद्यावरून डागता येणारे Anti-Tank Guided Missile (ATGM) आहे. हे प्रामुख्याने पायदळ सैनिकांना रणगाडे आणि इतर चिलखती लक्ष्यांविरोधात वापरण्यासाठी तयार करण्यात आले आहे.
याची सर्वात महत्त्वाची वैशिष्ट्ये म्हणजे Fire-and-Forget क्षमता. लक्ष्य निश्चित करून क्षेपणास्त्र डागल्यानंतर सैनिकाला सतत क्षेपणास्त्राचे मार्गदर्शन करावे लागत नाही. त्यामुळे क्षेपणास्त्र डागल्यानंतर सैनिक तातडीने सुरक्षित ठिकाणी जाऊ शकतो.
‘Top-Attack’ क्षमतेमुळे रणगाड्यांना धोका
Javelin ची आणखी एक महत्त्वाची क्षमता म्हणजे Top-Attack Mode. या पद्धतीत क्षेपणास्त्र लक्ष्याच्या वरच्या बाजूने झेप घेत चिलखती वाहनाच्या तुलनेने कमी संरक्षित भागावर आघात करू शकते.
यामुळे आधुनिक रणगाडे आणि इतर चिलखती वाहनांविरोधात पायदळाला प्रभावी पर्याय मिळतो. काही परिस्थितींमध्ये Direct-Attack पद्धतीचाही वापर करता येतो.
युद्धात सिद्ध झालेले क्षेपणास्त्र
Javelin चा वापर अमेरिकेसह अनेक देशांच्या सशस्त्र दलांकडून केला जातो. Ukraine मधील युद्धातही या प्रणालीचा मोठ्या प्रमाणावर वापर झाला आहे, त्यामुळे आधुनिक युद्धभूमीवर त्याच्या क्षमतेची मोठी चर्चा झाली आहे.
अमेरिकेचे भारतातील राजदूत Sergio Gor यांनीही Javelin ला ‘battle-tested’ प्रणाली म्हणून संबोधले आहे.
भारतीय लष्कराच्या Anti-Armour क्षमतेत भर
भारताकडे आधीपासून विविध स्वदेशी आणि परदेशी Anti-Tank प्रणाली आहेत. त्यामध्ये Javelin ची भर पडल्यामुळे पायदळाच्या मोबाइल आणि अचूक Anti-Armour क्षमतेत वाढ होण्याची अपेक्षा आहे.
विशेषतः डोंगराळ आणि कठीण भूप्रदेशात हलक्या, पायदळासोबत सहज हलवता येणाऱ्या प्रणालीला महत्त्व असते. Javelin या गरजांसाठी उपयुक्त ठरू शकते.
भारतातच संयुक्त उत्पादनाची शक्यता
या कराराचे महत्त्व केवळ क्षेपणास्त्र खरेदीपुरते मर्यादित नाही. अमेरिकेच्या भारतातील मिशनने स्पष्ट केले आहे की या करारामुळे भविष्यात भारत आणि अमेरिकेच्या संरक्षण उद्योगांमध्ये संयुक्त उत्पादनाच्या संधी निर्माण होऊ शकतात.
यामुळे पुढील टप्प्यात भारतातील संरक्षण कंपन्यांना Javelin च्या उत्पादन, देखभाल आणि संबंधित तंत्रज्ञान सहकार्यामध्ये भूमिका मिळण्याची शक्यता आहे.
भारतात उत्पादनासाठी आधीपासूनच प्रयत्न
Javelin चे भारतात उत्पादन करण्याच्या शक्यतेवर यापूर्वीपासून चर्चा सुरू आहे. Bharat Dynamics Limited (BDL) आणि Javelin Joint Venture यांच्यात २०२५ मध्ये भारतात उत्पादनाच्या शक्यता तपासण्यासाठी करार झाला होता. Javelin Joint Venture मध्ये RTX आणि Lockheed Martin यांचा समावेश आहे.
त्यामुळे सध्याची खरेदी भविष्यातील संयुक्त उत्पादनासाठी एक महत्त्वाचा प्रारंभिक टप्पा ठरू शकते.
भारत–अमेरिका संरक्षण संबंधांना नवे बळ
Javelin करारामुळे भारत आणि अमेरिकेतील संरक्षण सहकार्य आणखी मजबूत होण्याची शक्यता आहे.
अमेरिकेच्या भारतातील मिशनने हा करार दोन्ही देशांच्या सशस्त्र दलांमधील दीर्घकालीन भागीदारीचे प्रतीक असल्याचे म्हटले आहे. तसेच दोन्ही देशांच्या संरक्षण उद्योगांचा पाया मजबूत करण्यासाठी भविष्यातील सहकार्याच्या संधी वाढू शकतात, असेही स्पष्ट करण्यात आले आहे.
भारतासाठी पुढे काय?
सध्याच्या करारातून भारताला Javelin प्रणाली मिळणार आहे. त्यानंतर प्रशिक्षण, पुरवठा, देखभाल आणि तांत्रिक सहाय्य यांची प्रक्रिया पुढे जाईल.
त्याचबरोबर भविष्यात भारतात संयुक्त उत्पादनाची शक्यता प्रत्यक्षात आणण्यासाठी भारतीय आणि अमेरिकन संरक्षण कंपन्यांमध्ये चर्चा होण्याची शक्यता आहे.
थोडक्यात : भारताने अमेरिकेसोबत Javelin Anti-Tank Guided Missile प्रणाली खरेदी करण्यासाठी अधिकृत करार केला आहे. भारतीय लष्कराने Foreign Military Sales प्रक्रियेतून Letter of Offer and Acceptance (LOA) वर स्वाक्षरी केली आहे. प्रस्तावित पॅकेजमध्ये १०० Javelin क्षेपणास्त्रे आणि २५ Command Launch Units यांचा समावेश असल्याचे अमेरिकेच्या पूर्वीच्या मंजुरीत नमूद करण्यात आले होते. Fire-and-Forget आणि Top-Attack क्षमता असलेले हे युद्धात सिद्ध झालेले क्षेपणास्त्र भारतीय लष्कराच्या Anti-Armour क्षमतेत महत्त्वाची भर घालणार आहे. त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे या खरेदीमुळे भविष्यात भारतामध्ये Javelin चे संयुक्त उत्पादन करण्यासाठी सहकार्याचा मार्ग खुला झाला आहे.