नाशिक, १२ ऑक्टोबर : आगामी सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या पार्श्वभूमीवर नाशिकमधील भूजल प्रदूषणाचा गंभीर प्रश्न समोर आला आहे. अंबड औद्योगिक वसाहतीजवळील दत्तनगर परिसरातील बोअरवेलच्या पाण्यात कर्करोगाशी संबंधित विषारी घटक असलेल्या Hexavalent Chromium (Cr VI) चे प्रमाण पिण्याच्या पाण्यासाठी निर्धारित मर्यादेपेक्षा सुमारे १,००० पट अधिक असल्याचे प्रयोगशाळा तपासणीत आढळल्याचा दावा South Asia Network on Dams, Rivers and People (SANDRP) या पर्यावरणविषयक संस्थेने केला आहे. संस्थेने ८ ऑक्टोबर रोजी प्रसिद्ध केलेल्या अहवालानुसार, पाण्यातील Hexavalent Chromium चे प्रमाण ५०.३ मिलीग्रॅम प्रति लिटर, तर एकूण क्रोमियमचे प्रमाण ५०.५ मिलीग्रॅम प्रति लिटर नोंदवण्यात आले. भारतीय मानकांनुसार पिण्याच्या पाण्यात क्रोमियमची स्वीकार्य मर्यादा ०.०५ मिलीग्रॅम प्रति लिटर आहे. या निष्कर्षांमुळे स्थानिक नागरिकांच्या आरोग्यासोबतच औद्योगिक सांडपाण्याचा नंदिनी नदी आणि पुढे गोदावरी नदीवर होणारा संभाव्य परिणाम चर्चेत आला आहे. दरम्यान, जिल्हा प्रशासनाने प्रदूषणाचा स्रोत शोधण्यासाठी संयुक्त कारवाई सुरू केली असून, १५ औद्योगिक युनिट्सना बंदची नोटीस देण्यात आली किंवा त्यांना सील करण्यात आल्याचे Times of India ने १२ ऑक्टोबर रोजी प्रसिद्ध केलेल्या वृत्तात म्हटले आहे.
प्रयोगशाळा तपासणीत नेमके काय आढळले?
SANDRP च्या अहवालानुसार, संस्थेच्या प्रतिनिधी परिणीता दांडेकर यांनी ३ ऑक्टोबर रोजी नाशिकमधील अंबड परिसराला भेट दिली. स्थानिक कार्यकर्ते रोशन केदार, राजेश पंडित आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी दत्तनगर परिसरातील नागरिकांच्या तक्रारींकडे लक्ष वेधले होते. बोअरवेलमधून पिवळसर रंगाचे पाणी येत असल्याच्या तक्रारींच्या पार्श्वभूमीवर भूजलाचा नमुना मान्यताप्राप्त प्रयोगशाळेत तपासणीसाठी पाठवण्यात आला.
या तपासणीत एकूण क्रोमियमचे प्रमाण ५०.५ mg/L आणि त्यातील Hexavalent Chromium चे प्रमाण ५०.३ mg/L असल्याचे नमूद करण्यात आले. पिण्याच्या पाण्यासाठी क्रोमियमची स्वीकार्य मर्यादा ०.०५ mg/L असल्याने नोंदवलेले प्रमाण त्या मर्यादेच्या जवळपास १,००६ पट आहे. त्यामुळे हा केवळ पाण्याच्या रंगातील बदलाचा प्रश्न नसून, संभाव्य रासायनिक प्रदूषणाची गंभीर बाब आहे.
मात्र, SANDRP ने तपासलेला नमुना हा संस्थेने गोळा केलेल्या पाण्याचा नमुना आहे. संपूर्ण परिसरातील सर्व बोअरवेल, विहिरी किंवा महापालिकेच्या नळाद्वारे पुरवले जाणारे पाणी याच प्रमाणात दूषित आहे, असा निष्कर्ष या एका नमुन्यावरून काढता येत नाही. त्यासाठी विविध ठिकाणांहून नमुने घेऊन स्वतंत्र आणि अधिकृत तपासण्या करणे आवश्यक आहे. प्रशासनाच्या स्वतःच्या नमुना तपासणीचे निष्कर्ष सार्वजनिक होणेही महत्त्वाचे ठरणार आहे.
Hexavalent Chromium म्हणजे काय? आरोग्यासाठी किती धोकादायक?
Hexavalent Chromium म्हणजे क्रोमियमचे सहा-संयुजी स्वरूप. या रासायनिक घटकाचा वापर काही औद्योगिक प्रक्रियांमध्ये केला जातो. त्यामध्ये Electroplating, धातूंवरील प्रक्रिया आणि काही प्रकारच्या रंगनिर्मितीशी संबंधित उद्योगांचा समावेश होतो. या घटकाच्या संपर्कामुळे मानवी आरोग्यावर गंभीर परिणाम होऊ शकतात. आंतरराष्ट्रीय कर्करोग संशोधन संस्थेने (IARC) Hexavalent Chromium संयुगांना मानवांसाठी कर्करोगकारक म्हणून वर्गीकृत केले आहे.
प्रदूषित पाण्याचा संपर्क किती काळ आणि किती प्रमाणात झाला, तसेच संपर्काचा मार्ग कोणता होता, यावर आरोग्याचा धोका अवलंबून असतो. दीर्घकाळ संपर्क आल्यास कर्करोगासह इतर आरोग्यविषयक समस्या निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पाण्यात या घटकाचे प्रमाण अत्यंत जास्त आढळल्यास पाण्याचा वापर नियंत्रित करणे आणि नागरिकांना सुरक्षित पर्यायी पाणी उपलब्ध करून देणे महत्त्वाचे ठरते.
दत्तनगरमधील नागरिकांच्या आरोग्याबाबत चिंता
SANDRP च्या अहवालानुसार, अंबड MIDC जवळील दत्तनगर आणि आसपासच्या वस्त्यांमध्ये काही कुटुंबे बोअरवेलच्या पाण्याचा वापर अंघोळ, कपडे धुणे आणि भांडी स्वच्छ करण्यासाठी करत होती. नाशिक महानगरपालिकेकडून नळाद्वारे होणारा पाणीपुरवठा कमी किंवा अनियमित असल्याने काही नागरिकांना पर्यायी स्रोतांवर अवलंबून राहावे लागत असल्याचा दावा संस्थेने केला आहे.
संस्थेने काही रहिवाशांमध्ये त्वचेवर पुरळ, फोड आणि जखमा तसेच रासायनिक संपर्काशी संबंधित असू शकणाऱ्या इतर तक्रारींचा उल्लेख केला आहे. दोन महिलांनी गर्भपात झाल्याचे सांगितल्याचेही अहवालात नमूद आहे. तथापि, या आरोग्यविषयक घटनांचा क्रोमियमच्या संपर्काशी थेट संबंध असल्याचे अद्याप सिद्ध झालेले नाही. त्यासाठी वैद्यकीय तपासणी, संपर्काचा इतिहास आणि स्वतंत्र आरोग्यविषयक मूल्यांकन आवश्यक आहे.
दुसरीकडे, Times of India च्या १२ ऑक्टोबरच्या वृत्तानुसार, प्रशासनाच्या प्राथमिक तपासणी मोहिमेत त्वचेच्या तक्रारी असलेले १९ रहिवासी आढळले आहेत. प्रभावित क्षेत्रात सुमारे २५ हजार लोक राहतात, असा प्राथमिक अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे. हा आकडा संभाव्य संपर्कक्षेत्रातील लोकसंख्येचा अंदाज आहे; या सर्व नागरिकांना प्रदूषित पाण्यामुळे आरोग्यविषयक त्रास झाला आहे, असा त्याचा अर्थ होत नाही.
औद्योगिक सांडपाण्यातून भूजल दूषित झाल्याचा संशय
अंबड MIDC परिसरातील काही औद्योगिक युनिट्समधून योग्य प्रक्रिया न केलेले रासायनिक सांडपाणी बाहेर सोडले जात असल्याचा संशय व्यक्त करण्यात आला आहे. Electroplating, Metal Finishing आणि Paint Manufacturing यांसारख्या औद्योगिक प्रक्रियांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या रसायनांचा संभाव्य स्रोत म्हणून उल्लेख करण्यात आला आहे.
मात्र, कोणत्या विशिष्ट कारखान्यातून क्रोमियम बाहेर पडले आणि ते भूजलापर्यंत नेमके कसे पोहोचले, हे तपासातून निश्चित होणे आवश्यक आहे. त्यासाठी औद्योगिक सांडपाण्याचे नमुने, सांडपाणी प्रक्रिया केंद्रांची कार्यस्थिती, नाले आणि भूजलाचे विविध ठिकाणांवरील नमुने यांची एकत्रित तपासणी महत्त्वाची ठरणार आहे.
SANDRP ने या प्रकरणात अंबड MIDC मधील औद्योगिक युनिट्सची व्यापक तपासणी करण्याची मागणी केली आहे. संस्थेने प्रदूषणाचा स्रोत शोधणे, सर्व चाचण्यांचे निष्कर्ष सार्वजनिक करणे आणि जबाबदार उद्योगांवर कायदेशीर कारवाई करण्याची गरज अधोरेखित केली आहे.
१५ औद्योगिक युनिट्सवर कारवाई; नऊ कंपन्यांना Closure Notice
दूषित पाण्याच्या तक्रारींच्या पार्श्वभूमीवर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ (MPCB), महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ (MIDC), नाशिक महानगरपालिका आणि जिल्हा प्रशासनाने संयुक्त तपासणी सुरू केली आहे.
Times of India च्या १० ऑक्टोबरच्या वृत्तानुसार, अंबड औद्योगिक पट्ट्यातील नऊ औद्योगिक युनिट्सना Closure Notice देण्यात आली होती. काही ठिकाणी सांडपाणी प्रक्रिया प्रकल्प बंद किंवा संशयास्पद स्थितीत असल्याचे निरीक्षण नोंदवण्यात आल्याचे वृत्तात म्हटले आहे. संबंधित युनिट्सचा वीज आणि पाणीपुरवठा खंडित करण्याची कार्यवाहीही सुरू करण्यात आली.
१२ ऑक्टोबरच्या पुढील वृत्तानुसार, जिल्हा प्रशासनाने एकूण १५ औद्योगिक युनिट्सना बंदची नोटीस दिली किंवा त्यांना सील केले होते. याचा अर्थ सर्व १५ कंपन्यांवर एकाच प्रकारची अंतिम शिक्षा झाली आहे, असा नाही; नोटीस, सील करणे आणि अंतिम बंदी या वेगवेगळ्या प्रशासकीय कार्यवाही असू शकतात. संबंधित युनिट्सकडून नियमांचे पालन होते का आणि प्रदूषणाचा स्रोत कोणता आहे, याची तपासणी पुढेही महत्त्वाची राहणार आहे.
पालकमंत्री गिरीश महाजन यांचे सुरक्षित पाणीपुरवठ्याचे निर्देश
दूषित पाण्याच्या तक्रारी समोर आल्यानंतर पालकमंत्री गिरीश महाजन यांनी ८ ऑक्टोबर रोजी दत्तनगर, मारुती संकुल, तुळजाभवानी नगर आणि अंबड MIDC लगतच्या भागांना भेट दिल्याचे वृत्त आहे. नागरिकांच्या तक्रारींची दखल घेत त्यांनी संबंधित विभागांना प्रदूषणाचा स्रोत शोधण्याचे आणि नागरिकांच्या आरोग्याचे संरक्षण करण्यासाठी तातडीने उपाययोजना करण्याचे निर्देश दिले.
दूषित भूजलाचा वापर रोखण्यासाठी प्रभावित भागांतील हातपंप आणि बोअरवेल बंद किंवा सील करण्याच्या सूचना देण्यात आल्या. तसेच नाशिक महानगरपालिकेला प्रभावित नागरिकांसाठी पुरेसा आणि सुरक्षित पिण्याच्या पाण्याचा पुरवठा सुनिश्चित करण्यास सांगण्यात आले. अंबड MIDC मधील Common Effluent Treatment Plant (CETP) प्रकल्पाच्या कामाचाही आढावा घेऊन तो निर्धारित वेळेत पूर्ण करण्याच्या सूचना देण्यात आल्याचे Times of India ने वृत्त दिले आहे.
नंदिनी नदीमार्गे गोदावरीपर्यंत प्रदूषण पोहोचण्याची शक्यता
या प्रकरणातील सर्वात महत्त्वाच्या पर्यावरणीय चिंतांपैकी एक म्हणजे दूषित पाण्याचा निचरा. SANDRP च्या अहवालानुसार, अंबड परिसरातील दूषित प्रवाह स्थानिक नाल्यातून नंदिनी नदीत आणि पुढे गोदावरी नदीत मिसळत असल्याची शक्यता आहे. त्यामुळे हा प्रश्न केवळ एका निवासी वस्तीतल्या बोअरवेलपुरता मर्यादित राहत नाही; नदीच्या पाण्याच्या गुणवत्तेवर आणि त्यावर अवलंबून असलेल्या नागरिकांवरही संभाव्य परिणाम होऊ शकतो.
नाशिकमध्ये सिंहस्थ कुंभमेळ्याच्या निमित्ताने मोठ्या संख्येने भाविक दाखल होणार आहेत. ३१ ऑक्टोबर रोजी होणाऱ्या ध्वजारोहणाच्या पार्श्वभूमीवर गोदावरी नदीच्या पाण्याची गुणवत्ता आणि घाट परिसरातील स्वच्छता अधिक महत्त्वाची ठरणार आहे. मात्र, नदीच्या संपूर्ण प्रवाहात किती अंतरापर्यंत क्रोमियमचे प्रदूषण पोहोचले आहे, याची व्याप्ती अधिकृत नदीजल नमुना तपासण्यांमधून स्पष्ट होणे आवश्यक आहे.
कुंभमेळ्यापूर्वी कोणत्या उपाययोजना आवश्यक?
या प्रकरणात तातडीच्या मदतीपासून दीर्घकालीन पर्यावरणीय पुनर्वसनापर्यंत अनेक उपाययोजनांची आवश्यकता आहे. SANDRP ने आपल्या अहवालात पुढील मागण्या मांडल्या आहेत:
-
सुरक्षित पर्यायी पाणीपुरवठा: दूषित बोअरवेलचा वापर रोखून प्रभावित कुटुंबांना नियमित पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देणे.
-
आरोग्य तपासणी शिबिरे: त्वचारोग, बालरोग आणि महिलांच्या आरोग्याशी संबंधित तपासण्या उपलब्ध करणे.
-
औद्योगिक तपासणी: अंबड MIDC मधील संभाव्य प्रदूषण स्रोत असलेल्या उद्योगांची व्यापक तपासणी करणे.
-
नदीजल तपासणी: नंदिनी नदी आणि गोदावरीतील संबंधित ठिकाणांवर नमुने घेऊन प्रदूषणाची व्याप्ती निश्चित करणे.
-
भूजल पुनर्वसन: दूषित भूजलसाठ्याची स्थिती तपासून तज्ज्ञांच्या मदतीने दीर्घकालीन स्वच्छता आराखडा तयार करणे.
- जबाबदारी निश्चित करणे: तपासातून नियमांचे उल्लंघन सिद्ध झाल्यास संबंधित उद्योगांवर कायदेशीर कारवाई करणे आणि नुकसानभरपाईबाबत निर्णय घेणे.
या उपाययोजनांची अंमलबजावणी करताना प्रशासनाने भूजल, औद्योगिक सांडपाणी आणि गोदावरी नदीच्या पाण्याचे स्वतंत्र तपासणी अहवाल सार्वजनिक करणे महत्त्वाचे ठरेल. त्यामुळे नागरिकांना प्रत्यक्ष धोका किती आहे, कोणत्या भागात पाणी वापरणे टाळावे आणि सुरक्षित पाणी कुठून मिळेल, याबाबत स्पष्ट माहिती मिळू शकेल.
अंबड MIDC मधील CETP प्रकल्पाची भूमिका
औद्योगिक सांडपाण्यावर प्रक्रिया करण्यासाठी Common Effluent Treatment Plant म्हणजेच सामूहिक सांडपाणी प्रक्रिया केंद्र महत्त्वाचे असते. अनेक औद्योगिक युनिट्समधून निर्माण होणारे सांडपाणी निर्धारित मानकांनुसार प्रक्रिया करूनच पुढे सोडणे आवश्यक असते.
अंबड MIDC मधील CETP प्रकल्पाचे काम लवकर पूर्ण करण्याचे निर्देश प्रशासनाने दिल्याचे वृत्त आहे. मात्र, केवळ प्रक्रिया केंद्र सुरू होणे पुरेसे ठरणार नाही. संबंधित उद्योगांच्या सांडपाणी वाहिन्या योग्य पद्धतीने जोडलेल्या आहेत का, प्रक्रिया केंद्र प्रत्यक्ष क्षमतेने चालते का आणि बाहेर सोडल्या जाणाऱ्या पाण्याची गुणवत्ता मानकांनुसार आहे का, याची नियमित तपासणीही आवश्यक आहे.
अधिकृत तपासणी अहवाल आणि दीर्घकालीन उपायांकडे लक्ष
सध्या SANDRP च्या प्रयोगशाळा तपासणीने क्रोमियम प्रदूषणाबाबत गंभीर प्रश्न उपस्थित केले आहेत. त्याचवेळी जिल्हा प्रशासनाने नमुन्यांच्या निष्कर्षांचा आढावा घेत औद्योगिक युनिट्सवर कारवाई सुरू केली आहे. पुढील टप्प्यात MPCB च्या स्वतंत्र नमुना तपासण्यांचे निष्कर्ष, प्रदूषणाचा निश्चित स्रोत, प्रभावित भूजलक्षेत्राची व्याप्ती आणि नदीतील प्रदूषणाची स्थिती स्पष्ट होणे आवश्यक आहे.
कुंभमेळ्याच्या तयारीत घाटांची स्वच्छता, पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था आणि भाविकांच्या आरोग्याची सुरक्षितता या बाबी महत्त्वाच्या आहेत. त्यामुळे नाशिकमधील भूजल प्रदूषणाच्या प्रश्नावर तातडीची मदत, पारदर्शक तपासणी आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय उपाययोजना एकाच वेळी राबवणे आवश्यक ठरणार आहे.
थोडक्यात
-
SANDRP च्या प्रयोगशाळा तपासणीत दत्तनगर, अंबडजवळील भूजलात Hexavalent Chromium चे प्रमाण ५०.३ mg/L आढळल्याचा दावा.
-
पिण्याच्या पाण्यासाठी क्रोमियमची स्वीकार्य मर्यादा ०.०५ mg/L; नमुन्यातील प्रमाण जवळपास १,००० पट अधिक.
-
पिवळसर बोअरवेलचे पाणी आणि नागरिकांच्या त्वचेवरील तक्रारींमुळे सार्वजनिक आरोग्याची चिंता वाढली.
-
प्रभावित क्षेत्रात सुमारे २५ हजार लोक राहतात; १९ रहिवाशांमध्ये त्वचेच्या तक्रारी आढळल्याचे प्रशासनाच्या तपासणीविषयक वृत्तात नमूद.
-
औद्योगिक सांडपाण्यातून प्रदूषण झाल्याचा संशय; निश्चित स्रोत शोधण्यासाठी तपास सुरू.
-
१५ औद्योगिक युनिट्सना बंदची नोटीस देण्यात आली किंवा सील केल्याचे Times of India चे वृत्त.
-
नंदिनी नदीमार्गे गोदावरीपर्यंत दूषित प्रवाह पोहोचण्याची शक्यता; नदीजलाच्या स्वतंत्र अधिकृत तपासण्या महत्त्वाच्या.
-
सुरक्षित पर्यायी पाणीपुरवठा, आरोग्य तपासण्या आणि भूजल पुनर्वसन हे तातडीचे प्राधान्य.
-
सिंहस्थ कुंभमेळ्यापूर्वी जलसुरक्षा आणि प्रदूषण नियंत्रणाच्या उपाययोजनांवर लक्ष केंद्रित होणे आवश्यक.