मुंबई, २० नोव्हेंबर : मुंबईतील माझगाव येथील पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर हेड अँड नेक कॅन्सर इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया (HNCII) या कर्करोग रुग्णालयाच्या रक्तसाठा केंद्राचा परवाना महाराष्ट्र अन्न व औषध प्रशासनाने (FDA) रद्द केला आहे. रक्ताची खरेदी, रुग्णांच्या नावावरील नोंदी, रक्तसाठ्याचे वितरण आणि साठवणुकीच्या तापमानासंबंधी गंभीर अनियमितता आढळल्यानंतर ही कारवाई करण्यात आली. एका विशिष्ट रुग्णाच्या नावावर मूळ रक्तपेढीकडून रक्ताचे युनिट मिळवण्यात आले; मात्र तेच युनिट दुसऱ्या रुग्णाला देण्यात आल्याचे तपासात उघड झाले. याशिवाय परवाने रद्द झालेल्या JJ महानगर ब्लड बँक आणि बदलापूरमधील माया ब्लड बँकेकडूनही या केंद्राने रक्त घेतल्याचे समोर आले आहे. २ ते १४ नोव्हेंबर २०२६ दरम्यान राज्यभरात राबविण्यात आलेल्या FDA च्या विशेष तपासणी मोहिमेचा हा भाग असून, या कारवाईमुळे रक्तसाठा केंद्रांमधील पारदर्शकता, रुग्णांच्या हक्कांचे संरक्षण आणि रक्ताच्या सुरक्षित साठवणुकीचा प्रश्न पुन्हा ऐरणीवर आला आहे.
एका रुग्णाच्या नावावर रक्ताची खरेदी; दुसऱ्या रुग्णाला वितरण
FDA च्या तपासात सर्वाधिक गंभीर बाब म्हणजे रक्तसाठा केंद्राने विशिष्ट रुग्णांच्या नावावर मूळ रक्तपेढीकडून रक्ताचे युनिट मिळवले आणि त्यानंतर ते रक्त संबंधित रुग्णांऐवजी इतर रुग्णांना वितरित केले. रक्तपेढीकडून रक्त घेताना ज्या रुग्णाचे नाव नोंदवण्यात आले होते, त्याच रुग्णाला ते युनिट दिले गेले नसल्याने खरेदी आणि वितरणाच्या नोंदींमध्ये विसंगती निर्माण झाली.
या प्रकरणात B-पॉझिटिव्ह रक्तगटाचे एक युनिट JJ महानगर ब्लड बँकेने रिया वर्मा नावाच्या रुग्णाच्या नोंदीवर दिले होते. HNCII केंद्राने हे युनिट स्वीकारल्याची नोंद केली; मात्र पुढे ते किशोर साहू नावाच्या दुसऱ्या रुग्णाला देण्यात आल्याचे तपासात समोर आले. अशा प्रकारे रक्ताच्या प्रत्येक युनिटचा मूळ प्राप्तकर्ता आणि प्रत्यक्ष वापर करणारा रुग्ण यांच्यातील नोंदी जुळत नसल्याचे FDA ने निदर्शनास आणले.
रक्ताच्या खरेदी आणि बिलिंग प्रक्रियेवरही प्रश्न
रक्ताचे युनिट एखाद्या विशिष्ट रुग्णाच्या नावावर मूळ रक्तपेढीकडून घेतले जाते, तेव्हा त्या युनिटसाठी संबंधित रुग्ण किंवा त्याचे नातेवाईक पैसे भरत असतात. मात्र, ते युनिट वापरले गेले नाही आणि दुसऱ्या रुग्णाला दिले गेले, तर पहिल्या रुग्णाच्या पैशांचे काय झाले, हा महत्त्वाचा प्रश्न निर्माण होतो.
एका रुग्णाच्या नावावर आधीच पैसे भरलेले रक्त दुसऱ्या रुग्णाला दिल्यास त्याच युनिटसाठी दुसऱ्या रुग्णाकडूनही शुल्क आकारले गेले का, तसेच पहिल्या रुग्णाला रक्कम परत करण्यात आली का, याची तपासणी आवश्यक ठरते. या प्रकरणात दुहेरी बिलिंग झाल्याचे सिद्ध झाले आहे, असे उपलब्ध तपासवृत्तांत स्पष्टपणे नमूद नाही. मात्र, रक्ताच्या खरेदीपासून प्रत्यक्ष वापरापर्यंतची नोंद आणि आर्थिक व्यवहार यांची पडताळणी करण्याची गरज या विसंगतीमुळे निर्माण झाली आहे.
परवाने रद्द झालेल्या JJ आणि माया ब्लड बँकेकडून रक्त घेतल्याचे उघड
FDA च्या तपासात HNCII केंद्राने रक्ताचा पुरवठा करणाऱ्या मूळ रक्तपेढ्यांबाबतही गंभीर बाब समोर आली. मुंबईतील JJ महानगर ब्लड बँक आणि बदलापूरमधील माया ब्लड बँक या दोन्ही केंद्रांवर जून २०२६ मध्ये तपासणी करण्यात आली होती. त्या वेळी रक्तसाठवणूक, रक्ताच्या नोंदी, गुणवत्ता नियंत्रण आणि जैववैद्यकीय कचरा व्यवस्थापनासंबंधी गंभीर त्रुटी आढळल्याने त्यांच्यावर कारवाई करण्यात आली होती.
मात्र, या दोन्ही रक्तपेढ्यांचे परवाने रद्द झाल्यानंतरही HNCII केंद्राने त्यांच्याकडून रक्त घेतल्याची नोंद तपासात आढळली. २५ जून रोजी माया ब्लड बँकेकडून पाच रक्त युनिट, तर २६ जून रोजी JJ महानगर ब्लड बँकेकडून एक युनिट घेतल्याचे रेकॉर्डमध्ये नमूद होते. म्हणजेच संबंधित मूळ रक्तपेढ्यांवर कारवाई झाल्यानंतर काही दिवसांतच HNCII केंद्राने त्यांच्याकडून रक्ताचा साठा प्राप्त केला होता.
रक्त साठवणुकीचे तापमान निर्धारित निकषांनुसार नव्हते
रक्ताच्या खरेदी आणि वितरणातील अनियमिततेबरोबरच HNCII केंद्रात रक्त साठवणुकीच्या प्रक्रियेतही गंभीर त्रुटी आढळल्या. FDA अधिकाऱ्यांच्या माहितीनुसार, रक्त साठवण्यासाठी वापरण्यात येणाऱ्या रेफ्रिजरेशन यंत्रणेच्या तापमान मोजमापाची कॅलिब्रेशन प्रक्रिया निर्धारित निकषांनुसार नव्हती.
रक्त आणि रक्तघटकांची गुणवत्ता टिकवण्यासाठी त्यांचे साठवणुकीतील तापमान नियमानुसार राखणे आवश्यक असते. तापमानातील अनियंत्रित बदलामुळे रक्ताच्या गुणवत्तेवर आणि सुरक्षिततेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे रेफ्रिजरेटरचे तापमान नियमित तपासणे, उपकरणांची अचूकता प्रमाणित करणे आणि त्याच्या नोंदी जतन करणे ही रक्तसाठा केंद्राची महत्त्वाची जबाबदारी असते.
HNCII केंद्रातील तापमान कॅलिब्रेशनमध्ये त्रुटी असल्यामुळे रक्ताचा साठा आवश्यक तापमानात ठेवला जात होता की नाही, याबाबत FDA ने गंभीर आक्षेप नोंदवला. अशा प्रकारच्या त्रुटी रुग्णांना दिल्या जाणाऱ्या रक्ताच्या गुणवत्तेशी थेट संबंधित असल्याने प्रशासनाने या बाबीला गंभीर उल्लंघन मानले.
वैद्यकीय आणि तांत्रिक कर्मचाऱ्यांच्या FDA मंजुरीवरही प्रश्न
तपासादरम्यान रक्तसाठा केंद्रात काम करणाऱ्या वैद्यकीय आणि तांत्रिक कर्मचाऱ्यांच्या नियुक्तीबाबतही त्रुटी आढळल्याचे FDA अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले. केंद्रात तैनात असलेल्या संबंधित कर्मचाऱ्यांना विभागाची आवश्यक मान्यता नसल्याचे प्रशासनाचे म्हणणे आहे.
रक्तसाठा केंद्र चालवण्यासाठी केवळ रेफ्रिजरेटर आणि रक्ताच्या साठ्याची उपलब्धता पुरेशी नसते. रक्त स्वीकारणे, त्याची नोंद करणे, योग्य तापमानात साठवणे, आवश्यक तपासणी आणि क्रॉस-मॅचिंग प्रक्रियेनंतर रुग्णाला वितरित करणे यासाठी प्रशिक्षित आणि मान्यताप्राप्त मनुष्यबळ आवश्यक असते. प्रत्येक रक्ताच्या युनिटचा मागोवा घेता येईल अशी नोंद ठेवणेही महत्त्वाचे असते.
त्यामुळे कर्मचाऱ्यांची मान्यता, तांत्रिक पात्रता आणि केंद्राच्या प्रत्यक्ष संचालनाची जबाबदारी कोणाकडे होती, या सर्व बाबी FDA च्या तपासणीच्या कक्षेत आल्या आहेत.
रुग्णालय प्रशासनाचे स्पष्टीकरण; जुन्या सेवा पुरवठादारावर जबाबदारी
FDA च्या कारवाईनंतर HNCII रुग्णालयाच्या कार्यकारी विश्वस्त रेश्मा नायडू यांनी या प्रकरणातील त्रुटी पूर्वीच्या सेवा पुरवठादाराशी संबंधित असल्याचे सांगितले. रुग्णालयाने संबंधित सेवा पुरवठादार बदलला असून, आढळलेल्या त्रुटी दूर करण्यासाठी आवश्यक सुधारात्मक उपाययोजना केल्याचा दावा त्यांनी केला.
रक्तसाठा केंद्राचे दैनंदिन संचालन रुग्णालय प्रशासन थेट करत नव्हते, अशी भूमिकाही रुग्णालयाच्या विश्वस्तांनी मांडली. मात्र, FDA अधिकाऱ्यांनी यावर वेगळी भूमिका घेतली आहे. केंद्राचे संचालन रुग्णालयातील कर्मचाऱ्यांकडूनच केले जात होते आणि तेथे नियुक्त वैद्यकीय व तांत्रिक कर्मचाऱ्यांना FDA ची आवश्यक मान्यता नव्हती, असे अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले.
त्यामुळे जुन्या सेवा पुरवठादाराची भूमिका, रुग्णालय प्रशासनाची देखरेख आणि प्रत्यक्ष संचालन करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांची जबाबदारी याबाबत वेगवेगळे दावे समोर आले आहेत.
जूनमध्ये JJ महानगर आणि माया ब्लड बँकेवरही FDA ची कारवाई
HNCII प्रकरणातील रक्तपुरवठ्याचा संदर्भ समजून घेण्यासाठी जून २०२६ मधील FDA कारवाई महत्त्वाची आहे. मुंबईतील सर जेजे महानगर ब्लड बँक आणि बदलापूरमधील माया ब्लड बँक यांची FDA आणि केंद्रीय औषध मानक नियंत्रण संघटनेने (CDSCO) संयुक्त तपासणी केली होती.
JJ महानगर ब्लड बँकेत रक्त आणि रक्तघटकांच्या साठवणुकीच्या नोंदींमध्ये त्रुटी, कालबाह्य रक्तपिशव्यांच्या हाताळणीतील अनियमितता, उपकरणांमधील बिघाड, जैववैद्यकीय कचऱ्याची अयोग्य विल्हेवाट आणि निर्जंतुकीकरण प्रक्रियेतील त्रुटी आढळल्या होत्या. रक्तघटक तयार करण्याच्या विभागातील गुणवत्ता नियंत्रण व्यवस्थेबाबतही आक्षेप नोंदवण्यात आले होते.
माया ब्लड बँकेच्या तपासणीत रक्तदान शिबिरांमधून गोळा केलेल्या रक्ताच्या वाहतुकीच्या नोंदी उपलब्ध नसणे, रक्ताच्या पिशव्यांचा मागोवा घेण्यातील त्रुटी, आवश्यक वैद्यकीय व तांत्रिक कर्मचाऱ्यांचा अभाव, उपकरणांच्या प्रमाणपत्रांची मुदत संपणे आणि गुणवत्ता नियंत्रण चाचण्यांमधील त्रुटी आढळल्या होत्या.
या गंभीर त्रुटींमुळे दोन्ही केंद्रांचे कामकाज थांबवण्याचे आदेश देण्यात आले होते. त्यानंतर HNCII केंद्राने याच रक्तपेढ्यांकडून रक्त घेतल्याचे जूनमधील व्यवहारांच्या नोंदींमधून समोर आले आहे.
महाराष्ट्रातील आणखी तीन रक्तसाठा केंद्रांचे परवाने रद्द
नोव्हेंबरमधील तपासणीदरम्यान HNCII व्यतिरिक्त राज्यातील इतर रक्तसाठा केंद्रे आणि रक्तपेढ्यांवरही कारवाई करण्यात आली. FDA ने खालील तीन केंद्रांचे परवाने रद्द केले आहेत:
-
आधार ब्लड बँक, अहिल्यानगर: रक्तपेढीच्या परवान्यावर रद्द करण्याची कारवाई.
-
आधार ब्लड स्टोरेज सेंटर, हेलिफ लाइफ हॉस्पिटल, भिवंडी: रक्तसाठा केंद्राचा परवाना रद्द.
-
राजमाता जिजाऊ ब्लड स्टोरेज सेंटर, द्रोणा फाउंडेशन, आंबाडी नाका, भिवंडी: रक्तसाठा केंद्राचा परवाना रद्द.
याशिवाय पुणे जिल्ह्यातील इंदापूर येथील विघ्नहर्ता अॅक्सिडेंट हॉस्पिटलच्या रक्तसाठा केंद्राचा आणि भिवंडीतील लेट इंदिरा गांधी मेमोरियल हॉस्पिटलच्या रक्तसाठा केंद्राचा परवाना निलंबित करण्यात आला आहे.
यामुळे माझगावमधील HNCII केंद्रासह एकूण चार खासगी केंद्रांचे परवाने रद्द झाले आहेत. तर आणखी दोन केंद्रांचे परवाने निलंबित करण्यात आले आहेत.
परवाना रद्द आणि निलंबन यामध्ये काय फरक?
FDA ने या कारवाईबाबत परवाना रद्द करणे आणि निलंबित करणे यातील फरकही स्पष्ट केला आहे. परवाना रद्द करणे ही कायमस्वरूपी स्वरूपाची कठोर कारवाई आहे. संबंधित केंद्राला हा निर्णय मान्य नसल्यास अपीलीय प्राधिकरणाकडे दाद मागण्याचा कायदेशीर पर्याय उपलब्ध असतो. भविष्यात नव्या परवान्यासाठी अर्ज केला तरी पूर्वीच्या उल्लंघनांची नोंद आणि संबंधित व्यवस्थापनाची पार्श्वभूमी तपासली जाऊ शकते.
दुसरीकडे, परवाना निलंबित केल्यास संबंधित केंद्राने आवश्यक नियमांचे पालन करून त्रुटी दूर केल्यानंतर निलंबन उठवण्याची शक्यता असते. त्यामुळे निलंबन ही अटींच्या पूर्ततेनंतर पुनर्विचार करता येणारी कारवाई आहे; तर परवाना रद्द झाल्यास संबंधित केंद्राला नव्याने कायदेशीर प्रक्रिया पूर्ण करावी लागू शकते.
या प्रकरणात HNCII केंद्राचा परवाना रद्द करण्यात आला असल्याने त्याच्या रक्तसाठा केंद्राचे संचालन पुन्हा सुरू करण्यासाठी संबंधित कायदेशीर आणि नियामक प्रक्रिया पूर्ण करावी लागणार आहे.
२ ते १४ नोव्हेंबरदरम्यान राज्यातील ३१९ आस्थापनांची तपासणी
महाराष्ट्र FDA ने २ ते १४ नोव्हेंबर २०२६ या कालावधीत राज्यभर विशेष तपासणी मोहीम राबवली. या मोहिमेत एकूण ३१९ औषधविषयक आस्थापनांची तपासणी करण्यात आली. त्यामध्ये सात रक्तसाठा केंद्रे, १५ रक्तपेढ्या, ६० औषधनिर्मिती कारखाने आणि २५९ औषधविक्री केंद्रांचा समावेश होता.
या तपासणीनंतर प्रशासनाने मोठ्या प्रमाणावर नियामक कारवाई केली.
FDA च्या तपासणी मोहिमेतील आकडेवारी
३१९
तपासणी केलेली आस्थापने
१३७
कारणे दाखवा नोटीस
२८
रद्द केलेले परवाने
८६
निलंबित परवाने
११४
नियामक कारवाई सुरू असलेल्या संस्था
३
अटक करण्यात आलेल्या व्यक्ती
आकडेवारी: २ ते १४ नोव्हेंबर २०२६ दरम्यानची FDA मोहीम. नोटीस, परवाना रद्द आणि निलंबन या स्वतंत्र कारवाया आहेत.
या मोहिमेत रक्तसाठा केंद्रे आणि रक्तपेढ्यांबरोबर औषधनिर्मिती व औषधविक्री क्षेत्रातील आस्थापनांचाही समावेश होता. FDA ने १३७ आस्थापनांना नोटिसा बजावल्या, २८ परवाने रद्द केले, ८६ परवाने निलंबित केले आणि ११४ संस्थांविरोधात नियामक कारवाई सुरू केली. या मोहिमेत तीन व्यक्तींना अटकही करण्यात आली.
रक्तसाठा केंद्रांमधील पारदर्शकता आणि रुग्णांच्या हक्कांचा प्रश्न
रक्तसाठा केंद्रे प्रामुख्याने रुग्णालयांमध्ये रक्ताचे मर्यादित युनिट सुरक्षित ठेवण्यासाठी कार्यरत असतात. मोठ्या शस्त्रक्रिया, कर्करोगावरील उपचार किंवा रक्ताची तातडीने आवश्यकता भासू शकणाऱ्या परिस्थितीत अशा केंद्रांची भूमिका महत्त्वाची असते. मात्र, प्रत्येक रक्ताच्या युनिटचा मागोवा घेता येणे, रक्त कोणत्या मूळ रक्तपेढीकडून आले, कोणत्या रुग्णाच्या नावावर प्राप्त झाले आणि प्रत्यक्षात कोणाला दिले गेले, याची अचूक नोंद असणे आवश्यक आहे.
HNCII प्रकरणात रुग्णांच्या नावांमधील विसंगती, रक्तसाठ्याच्या आवक-जावक नोंदी आणि तापमान नियंत्रणातील त्रुटी समोर आल्या आहेत. त्यामुळे संबंधित रक्त युनिटसाठी पैसे भरलेल्या रुग्णांना योग्य आर्थिक हिशेब मिळाला का, रक्ताची गुणवत्ता निर्धारित निकषांनुसार राखली गेली का आणि केंद्रात कार्यरत कर्मचाऱ्यांना आवश्यक मान्यता होती का, या बाबींची स्पष्टता महत्त्वाची ठरणार आहे.
या कारवाईमुळे मुंबईसह राज्यातील सर्व रक्तपेढ्या आणि रक्तसाठा केंद्रांच्या नोंदी, साठवणूक व्यवस्था, कर्मचारी पात्रता आणि वितरण प्रक्रियेची नियमित तपासणी किती आवश्यक आहे, हे पुन्हा अधोरेखित झाले आहे.
थोडक्यात :
-
माझगाव येथील HNCII कर्करोग रुग्णालयाच्या रक्तसाठा केंद्राचा FDA ने परवाना रद्द केला.
-
एका रुग्णाच्या नावावर घेतलेले रक्त दुसऱ्या रुग्णाला दिल्याचे तपासात आढळले.
-
रिया वर्मा यांच्या नावावर घेतलेले B-पॉझिटिव्ह युनिट किशोर साहू यांना दिल्याची नोंद समोर आली.
-
परवाने रद्द झालेल्या JJ महानगर आणि बदलापूरच्या माया ब्लड बँकेकडून जूनमध्ये एकूण सहा रक्त युनिट घेतल्याचे आढळले.
-
रेफ्रिजरेशन तापमानाच्या कॅलिब्रेशनमध्ये आणि रक्तसाठ्याच्या नोंदींमध्ये त्रुटी आढळल्या.
-
वैद्यकीय व तांत्रिक कर्मचाऱ्यांच्या FDA मंजुरीबाबतही आक्षेप नोंदवण्यात आले.
-
रुग्णालयाने जुन्या सेवा पुरवठादाराला जबाबदार धरत सुधारात्मक उपाययोजना केल्याचा दावा केला.
-
अहिल्यानगर आणि भिवंडीतील आणखी तीन केंद्रांचे परवाने रद्द करण्यात आले.
-
इंदापूर आणि भिवंडीतील दोन केंद्रांचे परवाने निलंबित करण्यात आले.
-
२ ते १४ नोव्हेंबरदरम्यान FDA ने राज्यातील ३१९ आस्थापनांची तपासणी केली; २८ परवाने रद्द आणि ८६ परवाने निलंबित केले.

