मुंबई, ९ सप्टेंबर : मुंबई महानगर प्रदेशातील वाढती वाहतूक कोंडी आणि सार्वजनिक वाहतुकीवरील वाढता ताण लक्षात घेऊन महाराष्ट्र सरकारने ₹६,०६६ कोटींच्या महत्त्वाकांक्षी Water Metro प्रकल्पाला पुढे नेण्याची तयारी केली आहे. या प्रकल्पांतर्गत सुमारे ३४० किलोमीटरचे जलवाहतूक नेटवर्क, ३३ जलमार्ग आणि ४४ आधुनिक टर्मिनल उभारण्याचे नियोजन आहे. पूर्णत्वास गेल्यानंतर हे जगातील सर्वात मोठे Water Metro Network ठरण्याचा दावा करण्यात आला आहे.
३४० किलोमीटरचे जलवाहतूक जाळे
प्रस्तावित Water Metro Network मध्ये ३४० किलोमीटर लांबीचे जलमार्ग विकसित केले जाणार आहेत. या जाळ्यात मुंबई महानगर प्रदेशातील विविध किनारी भाग, खाड्या आणि जलमार्गांचा वापर करून प्रवासी वाहतूक सुरू करण्याचे नियोजन आहे.
या माध्यमातून मुंबईसोबत नवी मुंबई, ठाणे, कल्याण, वसई आणि मीरा-भाईंदर यांसारख्या वेगाने विकसित होणाऱ्या शहरांना जलमार्गाने जोडण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे. त्यामुळे सध्या रस्ते आणि उपनगरी रेल्वेवर असलेला प्रवासी वाहतुकीचा मोठा भार काही प्रमाणात जलमार्गाकडे वळवता येऊ शकतो.
३३ जलमार्ग आणि ४४ टर्मिनल
या प्रकल्पात ३३ जलमार्ग आणि ४४ टर्मिनल विकसित करण्याचे नियोजन आहे. प्रवाशांना रेल्वे, मेट्रो, बस आणि इतर सार्वजनिक वाहतूक साधनांशी जोडता यावे, यासाठी जलवाहतूक केंद्रांची उभारणी महत्त्वाची ठरणार आहे.
Water Metro केवळ स्वतंत्र जलवाहतूक व्यवस्था न राहता MMR च्या एकात्मिक सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेचा भाग बनवण्याचा प्रयत्न आहे. त्यामुळे जलमार्गावरील प्रवासासोबत शेवटच्या टप्प्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी बस, मेट्रो आणि रेल्वेची जोडणी महत्त्वाची ठरेल.
२०३ Electric-Hybrid बोटींचे नियोजन
प्रकल्पासाठी २०३ पर्यावरणपूरक Electric-Hybrid बोटी उपलब्ध करून देण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे. यामध्ये १९७ प्रवासी बोटी आणि आपत्कालीन वापरासाठी काही बोटींचा समावेश असल्याची माहिती उपलब्ध आहे.
पारंपरिक इंधनावर चालणाऱ्या जलवाहतुकीच्या तुलनेत Electric-Hybrid तंत्रज्ञानामुळे इंधनाचा वापर आणि स्थानिक पातळीवरील प्रदूषण कमी करण्याची संधी निर्माण होऊ शकते. मात्र मोठ्या प्रमाणावर या बोटींचे संचालन करण्यासाठी चार्जिंग, देखभाल आणि सुरक्षितता पायाभूत सुविधाही विकसित कराव्या लागणार आहेत.
मुंबईच्या रस्त्यांवरील वाहतूक कोंडीला पर्याय
मुंबई महानगर प्रदेशात दररोज लाखो नागरिक काम, शिक्षण आणि व्यवसायासाठी एका शहरातून दुसऱ्या शहरात प्रवास करतात. त्यामुळे रस्ते आणि रेल्वे मार्गांवर सातत्याने मोठी गर्दी निर्माण होते.
अशा परिस्थितीत जलमार्गाचा सार्वजनिक वाहतुकीसाठी मोठ्या प्रमाणावर वापर झाल्यास काही प्रवासी प्रवासाचा पर्यायी मार्ग निवडू शकतील. विशेषतः किनारी आणि खाडी परिसरातून जाणाऱ्या प्रवासांसाठी Water Metro तुलनेने थेट मार्ग उपलब्ध करून देऊ शकते.
ठाणे आणि कल्याणसाठीही महत्त्वाचा प्रकल्प
या प्रकल्पाचे महत्त्व ठाणे आणि कल्याण परिसरासाठीही मोठे आहे. ठाणे खाडी, उल्हास खाडी आणि आसपासच्या जलमार्गांचा प्रवासी वाहतुकीसाठी वापर वाढल्यास MMR मधील पूर्वेकडील भागांना मुंबई आणि नवी मुंबईशी जोडण्यासाठी आणखी एक पर्याय उपलब्ध होऊ शकतो.
कल्याण-डोंबिवली, ठाणे आणि नवी मुंबई परिसरातील वाढते नागरीकरण पाहता भविष्यात केवळ रस्ते आणि मेट्रोवर अवलंबून न राहता बहुविध सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था निर्माण करणे आवश्यक ठरणार आहे.
सिंधुदुर्गमध्ये Electric Boat निर्मिती केंद्र
या महत्त्वाकांक्षी योजनेचा आणखी एक महत्त्वाचा भाग म्हणजे सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात सुमारे २२ एकर जागेवर Electric Boat Manufacturing Facility उभारण्याचे नियोजन. या केंद्रासाठी सुमारे ₹१५० कोटींची गुंतवणूक अपेक्षित आहे.
यामुळे केवळ Water Metroसाठी आवश्यक बोटी तयार करण्याची क्षमता देशात विकसित होणार नाही, तर Electric Marine Mobility आणि जहाजबांधणी क्षेत्राला महाराष्ट्रात चालना मिळण्याची शक्यता आहे.
जलमार्ग वापराचे मोठे आव्हानही कायम
मुंबईत जलवाहतूक यापूर्वीही विविध स्वरूपात सुरू करण्यात आली आहे. मात्र नियमित प्रवासी वाहतुकीसाठी जलमार्गाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर करण्यामध्ये हवामान, समुद्राची स्थिती, भरती-ओहोटी, टर्मिनलपर्यंत पोहोच, प्रवासाचा वेळ आणि संचालन खर्च यांसारखी आव्हाने आहेत.
याशिवाय जलमार्गांच्या सुरक्षिततेसाठी नेव्हिगेशन व्यवस्था, आपत्कालीन प्रतिसाद, प्रवासी बचाव सुविधा आणि नियमित देखभाल यंत्रणा सक्षम करावी लागणार आहे. त्यामुळे प्रकल्पाच्या यशासाठी केवळ बोटी आणि टर्मिनल उभारणे पुरेसे ठरणार नाही.
३१ पर्यंत ७.५ कोटी प्रवाशांना फायदा होण्याचे उद्दिष्ट
प्रकल्पातून भविष्यात मोठ्या प्रमाणावर प्रवासी वाहतूक करण्याचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे. उपलब्ध माहितीनुसार २०३१ पर्यंत सुमारे ७.५ कोटी प्रवाशांना या जलवाहतूक व्यवस्थेचा लाभ मिळवून देण्याचे नियोजन आहे.
इतक्या मोठ्या संख्येने प्रवाशांना जलमार्गाकडे वळवण्यासाठी तिकीट व्यवस्था, वेळापत्रक, मेट्रो-रेल्वे जोडणी आणि स्थानकांपासून टर्मिनलपर्यंतची Last-Mile Connectivity अत्यंत महत्त्वाची ठरणार आहे.
₹६,०६६ कोटींच्या गुंतवणुकीसमोर अंमलबजावणीचे आव्हान
Water Metro चा प्रस्ताव महत्त्वाकांक्षी असला तरी ३४० किलोमीटरचे जलवाहतूक नेटवर्क आणि ४४ टर्मिनल उभारणे ही मोठी पायाभूत सुविधा मोहीम आहे.
महाराष्ट्र मेरिटाइम बोर्डाच्या माध्यमातून प्रकल्पाची अंमलबजावणी करण्याची तयारी असून, प्रकल्पाच्या विविध टप्प्यांमध्ये पायाभूत सुविधा, बोटी आणि सार्वजनिक-खासगी भागीदारी यांचा वापर करण्याचा विचार आहे.
थोडक्यात : महाराष्ट्र सरकार ₹६,०६६ कोटी खर्चून मुंबई महानगर प्रदेशात जगातील सर्वात मोठे Water Metro Network उभारण्याच्या तयारीत आहे. या प्रकल्पात ३४० किलोमीटरचे जलमार्ग, ३३ मार्ग, ४४ टर्मिनल आणि २०३ Electric-Hybrid बोटी प्रस्तावित आहेत. मुंबईसोबत नवी मुंबई, ठाणे, कल्याण, वसई आणि मीरा-भाईंदर यांसारख्या शहरांना जलमार्गाने जोडण्याचा प्रयत्न आहे. प्रकल्प प्रत्यक्षात यशस्वी झाल्यास MMR मधील सार्वजनिक वाहतुकीला एक नवा पर्याय मिळू शकतो; मात्र जलमार्गांची सुरक्षितता, नियमित संचालन, Last-Mile Connectivity आणि आर्थिक व्यवहार्यता ही त्याच्या यशाची प्रमुख आव्हाने असतील.