मुरबाड, ८ सप्टेंबर : महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाच्या NCMC Smart Card द्वारे ST प्रवासातील सवलती देण्याच्या नव्या व्यवस्थेमुळे मुरबाड तालुक्यातील ग्रामीण प्रवाशांसमोर प्रत्यक्ष अंमलबजावणीचा प्रश्न निर्माण झाला आहे. कार्डसाठी नोंदणी करण्यासाठी आणि त्यानंतर कार्ड घेण्यासाठी मुरबाड ST आगारात दोन वेळा जावे लागत असल्याने दुर्गम गावांमधील नागरिकांचा वेळ, प्रवासाचा खर्च आणि श्रम वाढत आहेत. त्यामुळे तालुक्यात विविध ठिकाणी स्थानिक NCMC Card वितरण केंद्रे सुरू करण्याची मागणी जोर धरत आहे.
आगारात दोनदा जाण्याची सक्ती
सध्याच्या प्रक्रियेनुसार अनेक प्रवाशांना पहिल्यांदा NCMC Card साठी नोंदणी करण्यासाठी आणि दुसऱ्यांदा कार्ड स्वीकारण्यासाठी मुरबाड आगारात जावे लागत आहे. तालुक्याचा भौगोलिक विस्तार मोठा असल्याने दुर्गम गावांमधील नागरिकांसाठी ही प्रक्रिया सहज उपलब्ध नसल्याचे प्रवाशांचे म्हणणे आहे.
काही भागातील नागरिकांना मुरबाड आगारापर्यंत पोहोचण्यासाठी ५० किलोमीटरपर्यंतचा प्रवास करावा लागत असल्याचे वृत्त आहे. त्यामुळे केवळ सवलतीच्या कार्डासाठी दोन स्वतंत्र फेऱ्या करणे ग्रामीण प्रवाशांसाठी आर्थिकदृष्ट्या आणि वेळेच्या दृष्टीने अडचणीचे ठरत आहे.
सरळगाव, धसई, टोकावडे, म्हसा येथे केंद्रांची मागणी
मुरबाड तालुक्यातील सरळगाव, धसई, टोकावडे आणि म्हसा यांसारख्या महत्त्वाच्या ठिकाणी NCMC Card नोंदणी व वितरण केंद्रे सुरू करावीत, अशी मागणी प्रवाशांकडून करण्यात आली आहे.
अशी विकेंद्रित व्यवस्था निर्माण झाल्यास दुर्गम गावांमधील नागरिकांना प्रत्येक कामासाठी मुख्य आगारात जाण्याची गरज राहणार नाही. विशेषतः नियमित ST प्रवास करणाऱ्या ग्रामीण नागरिकांसाठी ही व्यवस्था अधिक सोयीची ठरू शकते.
महिला आणि ज्येष्ठ नागरिकांसाठी अधिक मोठी अडचण
NCMC Card प्रणालीचा परिणाम महिला, ज्येष्ठ नागरिक आणि इतर सवलतधारक प्रवाशांवर विशेषतः होऊ शकतो. १ सप्टेंबर २०२६ पासून महिलांसह ६५ ते ७५ वर्षे वयोगटातील ज्येष्ठ नागरिकांना शासनाच्या ST प्रवास सवलतीसाठी NCMC Card आवश्यक करण्यात आले आहे.
कार्ड नसेल किंवा कार्ड सक्रिय नसेल तर सवलतीऐवजी पूर्ण भाडे आकारले जाण्याची शक्यता असल्याने सवलतीचा लाभ मिळवण्यासाठीच ग्रामीण नागरिकांना अतिरिक्त प्रवास करावा लागणे हा विरोधाभास निर्माण झाला आहे.
कार्डसाठी शुल्क आणि वितरण प्रक्रिया
NCMC Smart Card साठी १९९ रुपये शुल्क आकारले जाते. नोंदणीसाठी आधार कार्डासह आवश्यक माहिती द्यावी लागते आणि कार्ड साधारणतः नोंदणीनंतर वितरण प्रक्रियेत दिले जाते. Card वरील Wallet मध्ये रक्कम उपलब्ध ठेवणे आणि आवश्यकतेनुसार Top-up करणेही व्यवस्थेचा भाग आहे.
एसटी महामंडळाने राज्यभरात आगार, बसस्थानके आणि अधिकृत एजंटच्या माध्यमातून कार्ड नोंदणी व वितरणाची व्यवस्था केली आहे. अधिकृत माहितीनुसार राज्यभरात मोठ्या संख्येने वितरण केंद्रे कार्यरत करण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे.
ग्रामीण भागात डिजिटल व्यवस्थेची प्रत्यक्ष परीक्षा
NCMC प्रणालीमागील उद्देश प्रवास सवलतींचे वितरण अधिक पारदर्शक करणे आणि तिकीट व्यवस्थेत डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर वाढवणे हा आहे. मात्र डिजिटल व्यवस्था ग्रामीण भागातील नागरिकांसाठी प्रत्यक्षात किती सुलभ आहे, हा प्रश्न मुरबाडमधील परिस्थितीमुळे समोर आला आहे.
कार्ड नोंदणी, वितरण, सक्रियता, रिचार्ज आणि तिकीट काढताना तांत्रिक अडचणी आल्यास ग्रामीण नागरिकांना पुन्हा आगाराच्या फेऱ्या कराव्या लागू शकतात. राज्यातील इतर भागांतही सर्व्हर, नेटवर्क आणि रिचार्ज सुविधांबाबत प्रवाशांच्या तक्रारी समोर आल्या आहेत.
आधीच राज्यभर तांत्रिक अडचणींच्या तक्रारी
NCMC Card सक्ती लागू झाल्यानंतर काही भागांत सर्व्हर डाऊन, नेटवर्क समस्या, रिचार्जबाबत संभ्रम आणि कार्ड असूनही सवलतीचे तिकीट न मिळणे यासारख्या तक्रारी समोर आल्या आहेत. या पार्श्वभूमीवर एसटी महामंडळाने काही बाबतींत तात्पुरती शिथिलता दिली आहे.
नोंदणी करूनही कार्ड मिळालेले नसल्यास नोंदणीची पावती दाखवून ३० सप्टेंबरपर्यंत सवलतीच्या तिकिटावर प्रवास करण्याची मुभा देण्यात आली आहे. तसेच सर्व्हरवरील ताण लक्षात घेऊन काही परिस्थितीत कागदी सवलतीची तिकिटेही तात्पुरती वैध ठेवण्यात आली आहेत.
जुनी आधार-आधारित व्यवस्था ठेवण्याचीही मागणी
मुरबाडमधील ग्रामीण प्रवाशांकडून स्थानिक NCMC केंद्रांसोबतच पूर्वीप्रमाणे आधार कार्डाच्या आधारे सवलत देण्याचा पर्याय कायम ठेवावा, अशी मागणीही पुढे आली आहे.
दुर्गम भागातील नागरिकांसाठी हा पर्याय अधिक सोपा ठरू शकतो. विशेषतः ज्येष्ठ नागरिकांना केवळ कार्डाच्या प्रक्रियेसाठी लांबचा प्रवास करावा लागू नये, यासाठी घराजवळील केंद्र, ग्रामपंचायत स्तरावरील सुविधा किंवा अधिकृत स्थानिक प्रतिनिधींची व्यवस्था करण्याची मागणी होत आहे.
सवलत योजना सुलभ असणे आवश्यक
शासनाने दिलेली प्रवास सवलत ही महिला, ज्येष्ठ नागरिक आणि आर्थिकदृष्ट्या गरजू प्रवाशांसाठी प्रत्यक्ष मदतीची योजना आहे. त्यामुळे तिचा लाभ घेण्यासाठीच मोठा प्रवासखर्च किंवा वारंवार आगाराच्या फेऱ्या कराव्या लागल्या, तर योजनेचा मूळ उद्देश बाधित होण्याची शक्यता आहे.
मुरबाडसारख्या विस्तीर्ण आणि ग्रामीण तालुक्यात विकेंद्रित सेवा केंद्रे, स्थानिक मदत कक्ष, कार्ड वितरणाची स्पष्ट प्रक्रिया आणि रिचार्जची सहज उपलब्धता निर्माण करणे आवश्यक ठरणार आहे.
थोडक्यात : मुरबाड तालुक्यात NCMC Smart Card द्वारे ST प्रवासातील सवलतींच्या नव्या व्यवस्थेमुळे ग्रामीण प्रवाशांची गैरसोय वाढल्याच्या तक्रारी आहेत. कार्डसाठी नोंदणी आणि कार्ड स्वीकारण्यासाठी दोनदा मुरबाड ST आगारात जावे लागत असल्याने दुर्गम गावांतील नागरिकांचा वेळ आणि प्रवासखर्च वाढत आहे. त्यामुळे सरळगाव, धसई, टोकावडे आणि म्हसा येथे स्थानिक NCMC Card केंद्रे सुरू करण्याची मागणी करण्यात आली आहे. राज्यभरात NCMC व्यवस्थेतील तांत्रिक अडचणींच्या पार्श्वभूमीवर मुरबाडसारख्या ग्रामीण भागासाठी अधिक विकेंद्रित आणि नागरिकाभिमुख व्यवस्था उभारणे आता एसटी प्रशासनासाठी महत्त्वाचे ठरणार आहे.