मुंबई, ३० सप्टेंबर : देशातील सार्वजनिक क्षेत्रातील प्रमुख तेल विपणन कंपनी Indian Oil Corporation Limited (Indian Oil) आता पॅकेज्ड ड्रिंकिंग वॉटरच्या बाजारपेठेत प्रवेश करण्याच्या तयारीत आहे. कंपनी देशभरातील आपल्या ४३,६०३ इंधन विक्री केंद्रांवर स्वतःच्या ब्रँडचे बाटलीबंद पिण्याचे पाणी उपलब्ध करून देण्याची योजना आखत आहे. इंधन विक्रीव्यतिरिक्त अन्य उत्पादनांमधून उत्पन्न वाढवणे आणि पेट्रोल पंपांवर येणाऱ्या ग्राहकांना अधिक सुविधा उपलब्ध करून देणे, हा या उपक्रमामागील प्रमुख उद्देश आहे. या योजनेसाठी कंपनीने उत्पादन, गुणवत्ता नियंत्रण, पुरवठा साखळी, वाहतूक आणि वितरणाची जबाबदारी सांभाळणाऱ्या Aggregator कंपन्यांची निवड करण्यासाठी Expression of Interest (EOI) मागवले आहेत.
४३,६०३ इंधन केंद्रांवर विक्रीचे नियोजन
Indian Oil कडे देशभरात ४३,६०३ इंधन विक्री केंद्रांचे विस्तृत नेटवर्क आहे. या नेटवर्कचा वापर करून पॅकेज्ड पाण्याची विक्री टप्प्याटप्प्याने सुरू करण्याचे नियोजन आहे. कंपनीच्या मते, महामार्गांवरील इंधन केंद्रे या उपक्रमाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतील. देशभरात महामार्गांवर असलेल्या २१,४३५ इंधन केंद्रांवर प्रवाशांची वर्दळ मोठ्या प्रमाणात असते. त्यामुळे प्रवासादरम्यान पिण्याच्या पाण्याची गरज लक्षात घेता या केंद्रांवर उत्पादन उपलब्ध करून देण्यावर विशेष भर दिला जाणार आहे.
महामार्गांनंतर शहरी आणि निमशहरी भागांतील पेट्रोल पंपांवरही या ब्रँडचे पाणी उपलब्ध करण्याची योजना आहे. कंपनीच्या मालकीची आणि कंपनीकडून चालवली जाणारी केंद्रे, डीलरच्या मालकीची व डीलरकडून चालवली जाणारी केंद्रे तसेच Kisan Seva Kendra यांचा या प्रस्तावित विक्री व्यवस्थेत समावेश आहे.
२५० मिलीपासून १ लिटरपर्यंतच्या बाटल्या
प्रस्तावित योजनेच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात २५० मिली, ५०० मिली आणि १ लिटर क्षमतेच्या PET बाटल्यांमध्ये पॅकेज्ड ड्रिंकिंग वॉटर उपलब्ध केले जाणार आहे. यामध्ये १ लिटरची बाटली प्रमुख उत्पादन म्हणून बाजारात आणण्याचे नियोजन आहे. ग्राहकांच्या मागणीचा आणि बाजारपेठेतील प्रतिसादाचा अभ्यास करून भविष्यात उत्पादनांची विविधता वाढवण्याचा पर्यायही कंपनीने खुला ठेवला आहे.
पुढील काळात Premium Water, Natural Mineral Water, Alkaline Water आणि Functional Hydration Products यांसारख्या प्रकारांचा तसेच अन्य पॅक आकारांचा विचार केला जाऊ शकतो. मात्र, या उत्पादनांची प्रत्यक्ष विक्री कधी सुरू होईल आणि त्यांची किंमत किती असेल, याबाबत अद्याप अंतिम तपशील जाहीर करण्यात आलेले नाहीत.
उत्पादन आणि वितरणासाठी Aggregator कंपन्यांची निवड
या उपक्रमासाठी Indian Oil बहुवर्षीय Aggregator-आधारित महसूल-वाटप मॉडेलचा विचार करत आहे. या व्यवस्थेत ब्रँडची मालकी Indian Oil कडेच राहणार असून, निवडलेल्या भागीदार कंपन्या उत्पादनापासून ते ग्राहकांपर्यंत वितरणापर्यंतची संपूर्ण प्रक्रिया हाताळतील.
या कंपन्यांवर मान्यताप्राप्त उत्पादन केंद्रांमधून पाण्याचे उत्पादन, गुणवत्ता तपासणी, पॅकेजिंग, पुरवठा साखळीचे व्यवस्थापन, वाहतूक आणि पेट्रोल पंपांवर उत्पादन पोहोचवण्याची जबाबदारी असेल. Indian Oil ने यासाठी EOI प्रक्रिया सुरू केली असून, पात्र कंपन्यांकडून प्रस्ताव मागवण्यात आले आहेत. त्यामुळे उत्पादन आणि वितरणासाठी भागीदार निश्चित झाल्यानंतरच प्रत्यक्ष अंमलबजावणीच्या पुढील टप्प्यांना गती मिळण्याची शक्यता आहे.
किंमत आणि डीलर मार्जिनवर Indian Oil चे नियंत्रण
प्रस्तावित व्यवसाय मॉडेलमध्ये उत्पादनाच्या ब्रँडची मालकी आणि व्यावसायिक धोरणांवरील नियंत्रण Indian Oil कडे राहणार आहे. उत्पादनाची विक्री किंमत, डीलरला आकारण्यात येणारी किंमत आणि कमाल किरकोळ किंमत (MRP) यांच्यातील प्रमाण तसेच डीलरला मिळणारे मार्जिन कंपनी निश्चित करणार आहे.
या व्यवस्थेमुळे उत्पादनाची गुणवत्ता आणि पुरवठा यांची जबाबदारी भागीदार कंपन्यांकडे असली, तरी ब्रँडची ओळख आणि महत्त्वाचे व्यावसायिक निर्णय Indian Oil च्या नियंत्रणात राहतील. पेट्रोल पंपांवरील विद्यमान ग्राहकवर्गाचा उपयोग करून बाटलीबंद पाण्याची विक्री वाढवण्याची संधी कंपनीला मिळू शकते.
नॉन-फ्युएल व्यवसायातून उत्पन्न वाढवण्याचे उद्दिष्ट
Indian Oil आपल्या पारंपरिक इंधन व्यवसायासोबतच नॉन-फ्युएल उत्पादनांमधून मिळणारे उत्पन्न वाढवण्यावर भर देत आहे. कंपनीचे नॉन-फ्युएल उत्पन्न सुमारे २०० कोटी रुपयांवरून ७६० कोटी रुपयांपर्यंत वाढवण्याचे उद्दिष्ट आहे. तसेच या व्यवसायातून ११ हजार कोटी रुपयांहून अधिक Gross Merchandise Value (GMV) साध्य करण्याचे लक्ष्य ठेवण्यात आले आहे.
कंपनीकडे देशभरात मोठ्या प्रमाणात रिटेल जागा आणि दररोज कोट्यवधी ग्राहकांची ये-जा असते. या नेटवर्कच्या माध्यमातून खाद्यपदार्थ, ग्राहक उपयोगाच्या वस्तू, आर्थिक सेवा आणि इतर सुविधा उपलब्ध करून देण्याचे प्रयत्न यापूर्वीही करण्यात आले आहेत. पॅकेज्ड ड्रिंकिंग वॉटरचा व्यवसाय हा याच व्यापक नॉन-फ्युएल विस्तार धोरणाचा एक भाग आहे.
सध्या विक्री पेट्रोल पंपांपुरती मर्यादित
Indian Oil च्या सध्याच्या EOI प्रस्तावानुसार, पॅकेज्ड पाण्याची विक्री कंपनीच्या इंधन विक्री केंद्रांपुरती मर्यादित ठेवण्यात आली आहे. LPG एजन्सी, संस्थात्मक ग्राहक, कंपनीची कार्यालये, ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म किंवा सामान्य बाजारपेठेतील किरकोळ विक्री यांचा सध्याच्या योजनेत समावेश नाही.
म्हणजेच सुरुवातीच्या टप्प्यात Indian Oil आपल्या पेट्रोल पंपांवर येणाऱ्या ग्राहकांवर लक्ष केंद्रित करणार आहे. भविष्यात विक्रीचे अन्य मार्ग खुले केले जातील का, याबाबत अद्याप स्पष्ट घोषणा करण्यात आलेली नाही.
स्पर्धात्मक बाटलीबंद पाण्याच्या बाजारपेठेत प्रवेश
भारतात पॅकेज्ड ड्रिंकिंग वॉटरची मागणी वाढत असून, प्रवास, शहरीकरण आणि ब्रँडेड पाण्याच्या वाढत्या वापरामुळे या क्षेत्रात व्यवसायाच्या संधी निर्माण होत आहेत. Indian Oil च्या देशव्यापी पेट्रोल पंप नेटवर्कमुळे कंपनीला ग्राहकांपर्यंत थेट पोहोचण्याची सुविधा उपलब्ध होऊ शकते.
मात्र, या बाजारपेठेत आधीपासूनच अनेक स्थापित ब्रँड कार्यरत आहेत. त्यामुळे उत्पादनाची गुणवत्ता, किंमत, उपलब्धता आणि वितरणातील सातत्य हे Indian Oil च्या नव्या उपक्रमासाठी महत्त्वाचे घटक ठरणार आहेत. भागीदार कंपन्यांची निवड आणि उत्पादनाच्या मानकांची अंमलबजावणी यानंतरच या योजनेचा प्रत्यक्ष बाजारातील परिणाम स्पष्ट होईल.
थोडक्यात
Indian Oil देशभरातील ४३,६०३ पेट्रोल पंपांवर स्वतःच्या ब्रँडचे पॅकेज्ड ड्रिंकिंग वॉटर विकण्याची योजना आखत आहे. सुरुवातीला २५० मिली, ५०० मिली आणि १ लिटरच्या बाटल्या उपलब्ध करण्याचे नियोजन असून, महामार्गांवरील २१,४३५ इंधन केंद्रांवर विक्रीला प्राधान्य दिले जाणार आहे. उत्पादन, गुणवत्ता, लॉजिस्टिक्स आणि वितरणासाठी Aggregator कंपन्यांकडून EOI मागवण्यात आले आहेत. या उपक्रमाद्वारे इंधनाव्यतिरिक्त उत्पन्न वाढवण्याचा Indian Oil चा प्रयत्न आहे.