ठाणे, २० नोव्हेंबर : ठाणे शहरात लागू करण्यात आलेल्या १० टक्के पाणीकपातीमुळे घोडबंदर रोड, कळवा, मुंब्रा आणि दिवा परिसरातील अनेक गृहनिर्माण संस्थांना खासगी पाण्याच्या टँकरवर अवलंबून राहावे लागत आहे. या वाढत्या मागणीचा फायदा घेत काही टँकरचालकांकडून मनमानी दर आकारले जात असल्याच्या तक्रारी समोर आल्या आहेत. महापालिकेच्या पाणी भरणा केंद्रावरून १० हजार लिटर पाणी टँकरमध्ये भरण्यासाठी सुमारे ₹७०० शुल्क आकारले जात असताना, त्याच पाण्यासाठी गृहनिर्माण संस्थांकडून ₹३,५०० पर्यंत रक्कम घेतली जात असल्याचा मुद्दा उपस्थित करण्यात आला आहे. काही बाहेरील टँकरचालकांकडून १० हजार लिटर पाण्यासाठी ₹८,००० पर्यंत मागणी केली जात असल्याचाही आरोप आहे. शहरात दररोज मागणीच्या तुलनेत सुमारे ४७ दशलक्ष लिटर पाण्याची कमतरता असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. या परिस्थितीत खासगी टँकरचे दर नियंत्रित करण्यासाठी अधिकृत नोंदणी, क्षमतेनुसार दर निश्चिती आणि GPS ट्रॅकिंगची व्यवस्था करण्याची मागणी आमदार निरंजन डावखरे यांच्या नेतृत्वाखालील शिष्टमंडळाने महापालिका आयुक्त सौरभ राव यांच्याकडे केली आहे.
१० टक्के पाणीकपात आणि कमी दाबामुळे टँकरवरील अवलंबित्व वाढले
ठाणे महापालिका क्षेत्रात उपलब्ध जलसाठ्याचे नियोजन करण्यासाठी १० टक्के पाणीकपात लागू करण्यात आली आहे. नोव्हेंबरपासून दर सोमवारी २४ तास पाणीपुरवठा बंद ठेवण्याचे वेळापत्रकही लागू करण्यात आले आहे. कमी पाऊस, जलाशयांमधील मर्यादित पाणीसाठा आणि वाढती शहरी मागणी या पार्श्वभूमीवर हा निर्णय घेण्यात आला आहे. राज्य सरकारने उपलब्ध पाणीसाठ्याचे नियोजन ३१ ऑगस्ट २०२७ पर्यंत करण्याचे निर्देश दिले आहेत.
या कपातीचा परिणाम शहरातील विविध भागांवर होत असला, तरी घोडबंदर रोड, कळवा, मुंब्रा आणि दिवा परिसरातील काही गृहनिर्माण संस्थांना अधिक अडचणींचा सामना करावा लागत आहे. काही भागांत नियमित पुरवठा कमी दाबाने होत असल्याने इमारतींच्या टाक्या पुरेशा प्रमाणात भरत नाहीत. त्यामुळे रहिवाशांना पिण्यासाठी, स्वयंपाकासाठी आणि दैनंदिन वापरासाठी अतिरिक्त पाणी विकत घ्यावे लागत आहे.
विशेषतः मोठ्या गृहनिर्माण संकुलांमध्ये पाण्याची मागणी अधिक असल्याने एकाच वेळी अनेक टँकर मागवावे लागतात. पाणीपुरवठा खंडित होण्याच्या दिवशी टँकरची मागणी वाढत असल्याने उपलब्ध वाहनांवर ताण येतो आणि काही ठिकाणी दरांमध्येही वाढ होत असल्याच्या तक्रारी आहेत.
महापालिकेकडून ७०० रुपये; नागरिकांकडून ३,५०० रुपयांची आकारणी
या प्रकरणातील प्रमुख मुद्दा म्हणजे महापालिकेच्या टँकर भरणा केंद्रावरील शुल्क आणि नागरिकांना प्रत्यक्ष पाणी पोहोचवण्यासाठी आकारले जाणारे पैसे यामधील मोठी तफावत. महापालिकेच्या केंद्रावरून खासगी टँकरमध्ये १० हजार लिटर पाणी भरण्यासाठी सुमारे ₹७०० शुल्क आकारले जाते. मात्र, हेच पाणी गृहनिर्माण संस्थांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी काही खासगी टँकरचालक ₹३,५०० पर्यंत पैसे घेत असल्याचा आरोप आमदार निरंजन डावखरे यांनी केला आहे.
काही टँकरचालक मुंबई किंवा ठाण्याबाहेरील भागांतून पाणी घेऊन येतात आणि ठाण्यातील ग्राहकांकडून १० हजार लिटर पाण्यासाठी ₹८,००० पर्यंत आकारणी करतात, अशी तक्रारही मांडण्यात आली आहे. टँकर वेळेवर उपलब्ध न होणे, प्रत्येक पुरवठादाराकडून वेगवेगळे दर सांगितले जाणे आणि पाण्याच्या स्रोताबाबत स्पष्ट माहिती न मिळणे यामुळे सोसायट्यांना आर्थिक नियोजन करणे कठीण होत आहे.
मात्र, महापालिकेचे ₹७०० हे खासगी टँकरसाठीचे पाणी भरणा शुल्क आहे; त्यात वाहतूक, चालकाचा खर्च आणि इतर वितरण खर्च समाविष्ट आहेतच असे नाही. त्यामुळे ₹३,५०० हा दर थेट महापालिकेच्या शुल्काशी तुलना करताना वाहतूक आणि वितरणाचा खर्च स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. नागरिकांची प्रमुख मागणी अशी आहे की, या सर्व घटकांचा विचार करून अधिकृत कमाल दर निश्चित करावा आणि त्यापेक्षा जास्त आकारणी रोखावी.
महापालिकेच्या अधिकृत टँकर दरांचे गणित काय?
ठाणे महापालिकेच्या सर्वसाधारण सभेने मंजूर केलेल्या दरांनुसार १० हजार लिटर पाण्यासाठी दोन वेगवेगळ्या शुल्कपद्धती आहेत.
-
खासगी टँकर भरणा शुल्क: १० हजार लिटर पाण्यासाठी ₹७००.
-
महापालिका टँकर वाहतुकीसह: १० हजार लिटर पाण्यासाठी ₹१,०००.
हे दर महापालिकेच्या टँकर भरणा केंद्रातून पाणी घेण्याशी आणि महापालिकेच्या टँकरद्वारे पुरवठा करण्याशी संबंधित आहेत. खासगी टँकरने ग्राहकाच्या इमारतीपर्यंत पाणी पोहोचवताना आकारल्या जाणाऱ्या अंतिम दरांमध्ये पारदर्शकता असणे आवश्यक आहे. सध्या नागरिकांच्या तक्रारींचा मुख्य मुद्दा हाच आहे की, खासगी पुरवठादारांकडून आकारल्या जाणाऱ्या अंतिम दरांवर प्रभावी नियंत्रण आणि सार्वजनिक दरपत्रक उपलब्ध नाही.
महापालिकेने निर्धारित शुल्कापेक्षा अधिक पैसे मागितल्यास नागरिकांनी पाणीपुरवठा विभागाकडे तक्रार करावी, असे आवाहन यापूर्वी केले आहे. मात्र, खासगी टँकरच्या अंतिम वितरण दरांसाठी स्पष्ट आणि सर्वांना सहज उपलब्ध होणारी दरव्यवस्था असण्याची मागणी आता पुढे आली आहे.
दररोज ७५ टँकर; नागरिकांवर महिन्याला ₹१३.३५ लाखांचा अतिरिक्त भार
ठाणे महापालिकेच्या साकेत येथील टँकर भरणा केंद्रातून शहरातील नऊ प्रभाग समित्यांमध्ये दररोज सरासरी ७५ टँकर पाठवले जात असल्याची माहिती उपलब्ध आहे. यापैकी २० टँकरद्वारे मोफत पाणीपुरवठा केला जातो, तर उर्वरित ५५ टँकरसाठी शुल्क आकारले जाते.
या व्यवस्थेतील शुल्काचे गणित पुढीलप्रमाणे आहे:
| टँकरचा प्रकार | दररोजच्या फेऱ्या | प्रति टँकर शुल्क |
|---|---|---|
| खासगी टँकरसाठी पाणी भरणा | ३५ | ₹७०० |
| महापालिका टँकर, वाहतुकीसह | २० | ₹१,००० |
| मोफत पाणीपुरवठा | २० | शुल्क नाही |
या आकडेवारीनुसार ३५ खासगी टँकरसाठी दररोज ₹२४,५०० आणि २० महापालिका टँकरसाठी ₹२०,००० असा एकूण ₹४४,५०० खर्च होतो. महिन्याच्या ३० दिवसांचा विचार केल्यास हा खर्च सुमारे ₹१३.३५ लाखांपर्यंत पोहोचतो. हा उपलब्ध टँकर व्यवस्थेतील शुल्काचा एकत्रित हिशेब आहे; शहरातील खासगी टँकरवर अवलंबून असलेल्या सर्व सोसायट्यांचा एकूण खर्च यापेक्षा अधिक असू शकतो.
ठाण्याला दररोज ५९० दशलक्ष लिटर पाणी; तरीही मागणी आणि पुरवठ्यात तफावत
ठाणे शहराला चार प्रमुख जलस्रोतांमधून दररोज सुमारे ५९० दशलक्ष लिटर पाणीपुरवठा केला जातो. शहराची लोकसंख्या सुमारे २७ लाखांच्या आसपास असून वाढते नागरीकरण, नव्या गृहनिर्माण संकुलांची उभारणी आणि वाढती पाण्याची मागणी यामुळे उपलब्ध पुरवठ्यावर ताण निर्माण झाला आहे.
शहरात दररोज मागणीपेक्षा सुमारे ४७ दशलक्ष लिटर पाणी कमी पडत असल्याचा मुद्दा अलीकडील वृत्तांत मांडण्यात आला आहे. हा आकडा प्रत्यक्ष पुरवठा आणि एकूण मागणीतील तुटीशी संबंधित आहे; तो केवळ १० टक्के पाणीकपातीमुळे निर्माण झालेला अतिरिक्त तुटवडा नाही. पाणीटंचाईची पार्श्वभूमी समजून घेताना हा फरक महत्त्वाचा आहे.
घोडबंदर रोड आणि वर्तकनगर परिसरात टँकरची मागणी सर्वाधिक असल्याचेही नमूद करण्यात आले आहे. या भागातील वाढत्या मागणीच्या पार्श्वभूमीवर अतिरिक्त ५० दशलक्ष लिटर पाणी दररोज उपलब्ध करून देण्याची मागणी मुंबई महापालिकेकडे करण्यात आली होती. मात्र, प्रत्यक्षात सुमारे ५ दशलक्ष लिटर अतिरिक्त पाणी मिळाल्याची माहिती प्रसिद्ध झाली आहे. त्यामुळे या परिसरातील पाणीपुरवठ्याची तूट पूर्णपणे भरून निघालेली नाही.
आमदार निरंजन डावखरे यांच्या नेतृत्वाखाली आयुक्तांकडे मागण्या
खासगी टँकरचालकांकडून होणाऱ्या कथित जादा आकारणीचा प्रश्न आमदार निरंजन डावखरे यांच्या नेतृत्वाखालील शिष्टमंडळाने महापालिका आयुक्त सौरभ राव यांच्यासमोर मांडला. पाण्याची टंचाई असताना नागरिकांना आवश्यक पाणी मिळवण्यासाठी मनमानी दर द्यावे लागू नयेत, यासाठी प्रशासनाने स्पष्ट नियमन करावे, अशी मागणी करण्यात आली.
शिष्टमंडळाने पुढील उपाययोजना सुचवल्या आहेत:
-
खासगी टँकरची अनिवार्य नोंदणी: ठाणे शहरात पाणीपुरवठा करणाऱ्या सर्व खासगी टँकरची महापालिकेकडे अधिकृत नोंद असावी.
-
क्षमतेनुसार दर निश्चिती: ५ हजार, १० हजार किंवा त्यापेक्षा अधिक लिटर क्षमतेच्या टँकरसाठी स्वतंत्र कमाल दर निश्चित करावेत.
-
सार्वजनिक दरपत्रक: निश्चित दर महापालिकेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर आणि सर्व प्रभाग कार्यालयांमध्ये प्रसिद्ध करावेत.
-
तक्रार हेल्पलाइन: निर्धारित दरापेक्षा अधिक पैसे आकारणाऱ्या टँकरचालकांविरोधात नागरिकांना तक्रार करता यावी, यासाठी स्वतंत्र हेल्पलाइन सुरू करावी.
-
GPS ट्रॅकिंग: नोंदणीकृत टँकरना GPS उपकरणे बसवून त्यांच्या मार्गावर आणि वितरणावर देखरेख ठेवावी.
-
पाण्याच्या स्रोताची नोंद: टँकरमध्ये पाणी कुठून भरले जाते, त्याची गुणवत्ता काय आहे आणि ते कोणत्या परिसरात वितरित केले जाते, याची माहिती नोंदवावी.
-
बाहेरील टँकरची नोंदणी: मुंबई किंवा अन्य भागांतून ठाण्यात येणाऱ्या टँकरचीही नोंद ठेवून त्यांच्यावर समान नियम लागू करावेत.
या मागण्यांमुळे टँकर व्यवसायात दरांची पारदर्शकता, पुरवठ्याचा मागोवा आणि ग्राहकांच्या तक्रारींचे निराकरण करण्यासाठी एक औपचारिक व्यवस्था उभारण्याचा प्रस्ताव पुढे आला आहे.
GPS ट्रॅकिंगमुळे पाण्याचा स्रोत आणि वितरण तपासता येणार
खासगी टँकरच्या नियमनात GPS ट्रॅकिंगची भूमिका महत्त्वाची ठरू शकते. टँकरने महापालिकेच्या कोणत्या भरणा केंद्रातून पाणी घेतले, किती वाजता तेथून बाहेर पडला, कोणत्या मार्गाने गेला आणि कोणत्या सोसायटीत पाणी वितरित केले, याची माहिती डिजिटल पद्धतीने नोंदवता येऊ शकते.
यामुळे एका टँकरमध्ये किती पाणी भरले आणि प्रत्यक्ष ग्राहकाला किती पाणी दिले, याची पडताळणी करणे शक्य होईल. टँकरच्या क्षमतेपेक्षा कमी पाणी देणे, एका फेरीसाठी वेगवेगळ्या ग्राहकांकडून शुल्क आकारणे किंवा अधिकृत स्रोताऐवजी अन्य ठिकाणाहून पाणी भरणे अशा तक्रारींची चौकशी करण्यासाठीही ही व्यवस्था उपयोगी ठरू शकते.
मात्र, GPS यंत्रणा बसवणे एवढेच पुरेसे ठरणार नाही. प्रत्येक टँकरची नोंदणी, वाहनाची क्षमता, पाण्याचा स्रोत, गुणवत्ता तपासणी आणि ग्राहकाला दिलेली पावती या सर्व बाबी एकाच डिजिटल व्यवस्थेशी जोडणे आवश्यक आहे. अन्यथा केवळ वाहनाचे स्थान समजेल; पण पाण्याची गुणवत्ता आणि प्रत्यक्ष वितरणाचे प्रमाण तपासणे कठीण राहील.
पाण्याच्या गुणवत्तेची तपासणीही तितकीच महत्त्वाची
टँकरद्वारे पुरवठा होणाऱ्या पाण्याच्या दरांबरोबरच त्याच्या गुणवत्तेचाही प्रश्न महत्त्वाचा आहे. पाण्याचा स्रोत कोणता आहे, ते पिण्यायोग्य आहे की केवळ इतर घरगुती वापरासाठी आहे, याची माहिती ग्राहकांना मिळणे आवश्यक आहे. विशेषतः बाहेरील भागांतून येणाऱ्या टँकरच्या पाण्याचा स्रोत आणि गुणवत्ता तपासण्याची मागणी शिष्टमंडळाने केली आहे.
टँकरमधील पाणी साठवणुकीच्या टाकीची स्वच्छता, पाणी भरण्याच्या ठिकाणाची नोंद आणि वितरणापूर्वी आवश्यक गुणवत्ता तपासणी यांची व्यवस्था असणे गरजेचे आहे. पिण्याच्या पाण्याच्या नावाखाली अयोग्य दर्जाचे पाणी पुरवले जाऊ नये, यासाठी महापालिकेने तपासणी यंत्रणा विकसित करण्याची आवश्यकता आहे.
घोडबंदर परिसरातील पाणीटंचाईवर अतिरिक्त पुरवठ्याची प्रतीक्षा
घोडबंदर रोड परिसरात गेल्या काही काळापासून पाण्याच्या कमी दाबाच्या आणि अपुऱ्या पुरवठ्याच्या तक्रारी आहेत. या भागात मोठ्या प्रमाणावर गृहनिर्माण संकुले उभी राहिली आहेत. लोकसंख्या वाढल्याने पाण्याची मागणीही वाढली आहे. मात्र, उपलब्ध जलपुरवठा आणि प्रत्यक्ष गरज यामध्ये तफावत असल्याने अनेक सोसायट्यांना नियमित टँकर मागवावे लागत आहेत.
घोडबंदर आणि वर्तकनगर परिसरासाठी मुंबई महापालिकेकडून अतिरिक्त ५० MLD पाणी मागण्यात आले होते; प्रत्यक्षात ५ MLD अतिरिक्त पाणी मिळाल्याची माहिती आहे. त्यामुळे अतिरिक्त पाणीपुरवठ्याची मागणी आणि उपलब्ध जलस्रोतांवरील मर्यादा यांचा समतोल साधण्याचे आव्हान प्रशासनासमोर कायम आहे.
महापालिकेची पुढील भूमिका महत्त्वाची
खासगी टँकरच्या दरांवर नियंत्रण आणण्याची मागणी आयुक्त सौरभ राव यांच्यासमोर मांडण्यात आली असली, तरी नोंदणी, कमाल दर, GPS ट्रॅकिंग आणि स्वतंत्र हेल्पलाइन याबाबत कोणती ठोस अंमलबजावणी केली जाणार, याची अधिकृत घोषणा अद्याप झालेली नाही. महापालिकेने यापूर्वी निर्धारित दरापेक्षा अधिक पैसे मागितल्यास पाणीपुरवठा विभागाकडे तक्रार करण्याचे आवाहन केले आहे. मात्र, खासगी टँकरच्या अंतिम वितरण दरांसाठी स्पष्ट दरपत्रक आणि तक्रारींवर कारवाईची पारदर्शक व्यवस्था निर्माण होणे आवश्यक आहे.
पाणीटंचाईच्या काळात टँकर हा अनेक सोसायट्यांसाठी आवश्यक पर्याय बनला आहे. त्यामुळे या सेवेला पूर्णपणे खासगी व्यवहार म्हणून न पाहता, नागरिकांना योग्य दरात आणि सुरक्षित पाणी मिळेल याची जबाबदारी प्रशासनाने निश्चित करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. आता महापालिका टँकरचालकांची नोंदणी, दरनियंत्रण आणि पाणी वितरणाच्या देखरेखीसाठी कोणती पावले उचलते, याकडे ठाणेकरांचे लक्ष लागले आहे.
थोडक्यात :
-
ठाण्यात १० टक्के पाणीकपात आणि कमी दाबामुळे खासगी टँकरची मागणी वाढली आहे.
-
घोडबंदर रोड, कळवा, मुंब्रा आणि दिवा परिसरातील सोसायट्यांना टँकरवर अवलंबून राहावे लागत आहे.
-
महापालिकेच्या केंद्रावरून १० हजार लिटर पाणी भरण्यासाठी खासगी टँकरचालकांना सुमारे ₹७०० शुल्क आकारले जाते.
-
काही चालकांकडून त्याच पाण्यासाठी सोसायट्यांना ₹३,५००, तर बाहेरील काही टँकरकडून ₹८,००० पर्यंत आकारणी होत असल्याचा आरोप.
-
शहरात दररोज मागणीपेक्षा सुमारे ४७ MLD पाणी कमी पडत असल्याचे वृत्तात नमूद.
-
साकेत केंद्रातून दररोज सरासरी ७५ टँकर पाठवले जातात; त्यापैकी २० टँकर मोफत पाणीपुरवठा करतात.
-
टँकर व्यवस्थेतील शुल्काचा एकत्रित दैनिक खर्च ₹४४,५०० आणि मासिक खर्च सुमारे ₹१३.३५ लाख.
-
आमदार निरंजन डावखरे यांच्या शिष्टमंडळाने आयुक्त सौरभ राव यांच्याकडे दरनियंत्रण आणि नोंदणीची मागणी केली.
-
टँकरची अधिकृत नोंदणी, क्षमतेनुसार कमाल दर, सार्वजनिक दरपत्रक आणि स्वतंत्र हेल्पलाइनची मागणी.
-
सर्व नोंदणीकृत टँकरना GPS बसवून पाण्याचा स्रोत आणि वितरणावर नियंत्रण ठेवण्याची सूचना.
-
या मागण्यांवर महापालिकेची ठोस अंमलबजावणी अद्याप स्पष्ट झालेली नाही.

