भोपाळ, १९ नोव्हेंबर : भारताने कोंबड्यांमधील अत्यंत घातक H5N1 बर्ड फ्लू विषाणूविरोधात पहिली स्वदेशी निष्क्रिय लस (Inactivated Vaccine) विकसित केली आहे. देशातील पोल्ट्री उद्योग, कुक्कुटपालन करणारे शेतकरी आणि पशुरोग नियंत्रण व्यवस्थेसाठी ही महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक उपलब्धी मानली जात आहे. भोपाळ येथील भारतीय कृषी संशोधन परिषदेच्या (ICAR) राष्ट्रीय उच्च सुरक्षा पशुरोग संस्थेने (ICAR-NIHSAD) ही लस विकसित केली आहे. केंद्रीय कृषी आणि शेतकरी कल्याणमंत्री शिवराज सिंह चौहान २० नोव्हेंबर २०२६ रोजी भोपाळ येथील संस्थेच्या परिसरात या लसीचे राष्ट्राला समर्पण करणार आहेत. ही लस H5N1 विषाणूच्या Clade 2.3.2.1a या विशिष्ट प्रकाराविरोधात कोंबड्यांचे संरक्षण करण्यासाठी तयार करण्यात आली आहे.
ICAR-NIHSAD भोपाळच्या शास्त्रज्ञांची स्वदेशी संशोधनातील कामगिरी
ही लस भोपाळमधील ICAR-NIHSAD या उच्च सुरक्षा पशुरोग संशोधन संस्थेने देशांतर्गत संशोधनातून विकसित केली आहे. ही संस्था प्राण्यांमधील गंभीर आणि संसर्गजन्य रोगांचे निदान, निरीक्षण, संशोधन आणि नियंत्रण यावर काम करते. विशेषतः पक्ष्यांमधील संसर्गजन्य रोगांवर संशोधन करण्यासाठी संस्थेकडे आवश्यक प्रयोगशाळा आणि जैवसुरक्षा सुविधा उपलब्ध आहेत.
या संशोधनातून विकसित झालेली लस भारतात H5N1 च्या Clade 2.3.2.1a प्रकाराविरोधात कोंबड्यांसाठी तयार करण्यात आलेली पहिली स्वदेशी लस आहे. त्यामुळे बर्ड फ्लू नियंत्रणासाठी परदेशी तंत्रज्ञान किंवा उपलब्ध पर्यायांवर अवलंबून न राहता देशांतर्गत संशोधनाच्या माध्यमातून प्रतिबंधात्मक उपाय विकसित करण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल पडले आहे.
H5N1 Clade 2.3.2.1a विषाणूला लक्ष्य करणारी लस
H5N1 हा Highly Pathogenic Avian Influenza (HPAI) विषाणूचा एक प्रकार आहे. या विषाणूमुळे कोंबड्या आणि इतर पक्ष्यांमध्ये गंभीर संसर्ग होऊ शकतो. H5N1 विषाणूचे विविध आनुवंशिक प्रकार किंवा Clades आढळतात. त्यापैकी Clade 2.3.2.1a हा प्रकार भारतातील कोंबड्यांमधील बर्ड फ्लूच्या अनेक उद्रेकांशी संबंधित असल्याचे विषाणूच्या अभ्यासातून समोर आले आहे.
विशिष्ट Clade ला लक्ष्य करून लस विकसित करणे महत्त्वाचे आहे, कारण विषाणूच्या वेगवेगळ्या प्रकारांमध्ये आनुवंशिक बदल असू शकतात. त्यामुळे लसीची रचना आणि संरक्षणक्षमता संबंधित विषाणूच्या प्रकाराशी सुसंगत असणे आवश्यक असते. ICAR-NIHSAD ने विकसित केलेली ही लस भारतात प्रसारित होणाऱ्या Clade 2.3.2.1a H5N1 विषाणूच्या प्रकारांविरोधात संरक्षण देण्याच्या उद्देशाने तयार करण्यात आली आहे.
Inactivated Vaccine म्हणजे काय?
या लसीचे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे ती Inactivated म्हणजेच निष्क्रिय स्वरूपातील लस आहे. अशा प्रकारच्या लसीमध्ये रोग निर्माण करण्याची क्षमता निष्क्रिय केलेल्या विषाणूचा किंवा त्याच्या संबंधित प्रतिजनांचा वापर केला जातो. यामुळे लसीकरणानंतर पक्ष्यांच्या रोगप्रतिकारक यंत्रणेला संबंधित विषाणू ओळखण्यास आणि त्याविरोधात प्रतिकारशक्ती विकसित करण्यास मदत होते.
निष्क्रिय लसीचा उद्देश प्रत्यक्ष सक्रिय संसर्ग निर्माण न करता रोगप्रतिकारक प्रतिसाद तयार करणे हा असतो. मात्र, लसीकरणाचे वेळापत्रक, आवश्यक डोस, लसीकरणानंतर मिळणाऱ्या संरक्षणाचा कालावधी आणि प्रत्यक्ष पोल्ट्री फार्ममध्ये वापरण्याची पद्धत याबाबत अधिकृत तांत्रिक मार्गदर्शक सूचना महत्त्वाच्या ठरणार आहेत. या तपशीलांची घोषणा आणि व्यावसायिक वापरासाठीची प्रक्रिया पुढील टप्प्यात स्पष्ट होणे अपेक्षित आहे.
भारतामध्ये २००६ पासून H5N1 आणि H5N8 चे ५०० हून अधिक उद्रेक
भारतात २००६ मध्ये पहिल्यांदा बर्ड फ्लूचा संसर्ग आढळल्यानंतर H5N1 आणि H5N8 या उपप्रकारांचे एकत्रित ५०० हून अधिक उद्रेक नोंदवण्यात आले आहेत. या उद्रेकांमुळे विविध राज्यांमधील पोल्ट्री फार्म, व्यावसायिक कुक्कुटपालन आणि पक्षी संवर्धन क्षेत्राला वेळोवेळी फटका बसला आहे.
HPAI चा संसर्ग झालेल्या पक्ष्यांमध्ये मृत्यूचे प्रमाण जवळपास १०० टक्क्यांपर्यंत पोहोचू शकते. संसर्गाचा प्रसार रोखण्यासाठी अनेकदा बाधित आणि संपर्कात आलेल्या पक्ष्यांचे मोठ्या प्रमाणावर निर्मूलन करावे लागते. यामुळे पोल्ट्री फार्ममधील उत्पादन अचानक कमी होणे, अंडी आणि चिकन पुरवठ्यावर परिणाम होणे तसेच व्यापारी वाहतुकीवर निर्बंध येणे अशा समस्या निर्माण होतात.
बर्ड फ्लूचा आर्थिक परिणाम; २००६ मध्ये हजारो कोटींचे नुकसान
बर्ड फ्लूचा परिणाम केवळ पक्ष्यांच्या मृत्यूपुरता मर्यादित राहत नाही. कुक्कुटपालन करणारे शेतकरी, पोल्ट्री कंपन्या, अंडी उत्पादक, चिकन प्रक्रिया उद्योग, वाहतूकदार आणि खाद्य उत्पादन साखळीतील अनेक घटकांवर त्याचा परिणाम होतो. एखाद्या भागात संसर्ग आढळल्यास बाधित क्षेत्रातील पक्ष्यांचे निर्मूलन, पोल्ट्री उत्पादनांच्या हालचालींवर निर्बंध आणि बाजारपेठांमधील मागणी-पुरवठ्यात बदल होऊ शकतो.
केंद्र सरकारच्या प्रसिद्धिपत्रकानुसार, २००६ मधील बर्ड फ्लू उद्रेकामुळे भारताला प्रत्यक्ष आणि अप्रत्यक्ष मिळून अंदाजे ₹२,२०० ते ₹३,००० कोटींचे नुकसान झाले होते. मणिपूरमध्ये झालेल्या एका उद्रेकामुळे राज्याच्या सकल देशांतर्गत उत्पादनाच्या (GDP) सुमारे ०.५ टक्क्यांइतके नुकसान झाल्याचा अंदाजही प्रसिद्धिपत्रकात देण्यात आला आहे. मोठ्या प्रमाणावर बर्ड फ्लूचा प्रसार झाल्यास भारताच्या GDP वाढीवर १.५ टक्क्यांपर्यंत परिणाम होऊ शकतो, असा संभाव्य धोका सरकारने नमूद केला आहे.
देशातील २० टक्क्यांहून अधिक पोल्ट्री लोकसंख्येला संभाव्य धोका
केंद्र सरकारच्या प्रसिद्धिपत्रकानुसार, बर्ड फ्लूचा प्रसार नियंत्रणाबाहेर गेल्यास देशातील २० टक्क्यांहून अधिक पोल्ट्री लोकसंख्या धोक्यात येऊ शकते. भारतातील कुक्कुटपालन क्षेत्रात लहान शेतकरी, मध्यम आकाराचे पोल्ट्री फार्म आणि मोठ्या व्यावसायिक कंपन्यांचा सहभाग आहे. त्यामुळे संसर्गाचा मोठा उद्रेक झाल्यास त्याचा परिणाम ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि रोजगारावरही होऊ शकतो.
पोल्ट्री उद्योगात ब्रॉयलर कोंबड्यांचे मांस उत्पादन, लेयर कोंबड्यांपासून अंडी उत्पादन, हॅचरी, पिल्लांचे उत्पादन, पशुखाद्य निर्मिती आणि प्रक्रिया उद्योग अशा अनेक परस्परावलंबी व्यवसायांचा समावेश होतो. एखाद्या भागात बर्ड फ्लू आढळल्यास पक्ष्यांची वाहतूक आणि विक्री नियंत्रित करावी लागू शकते. परिणामी उत्पादन साखळीतील अनेक घटकांना आर्थिक फटका बसू शकतो. त्यामुळे H5N1 विरोधातील स्वदेशी लस ही पशुरोग नियंत्रणाबरोबरच कृषी आणि ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची ठरू शकते.
तामिळनाडू आणि आंध्र प्रदेशातील अलीकडील उद्रेकांमुळे चिंता
देशात बर्ड फ्लूचा धोका कायम असल्याचे अलीकडील घटनांमधून स्पष्ट झाले आहे. तामिळनाडूतील कुड्डालोर जिल्ह्यात नोव्हेंबर २०२६ मध्ये पोल्ट्री फार्ममध्ये H5N1 संसर्गाची पुष्टी झाली. १३ नोव्हेंबरपर्यंत संबंधित प्रभावित क्षेत्रात ३५,६४७ पक्ष्यांचा मृत्यू झाल्याची नोंद करण्यात आली होती. संसर्ग नियंत्रणासाठी बाधित ठिकाणाच्या एक किलोमीटर परिसरात पक्ष्यांचे निर्मूलन आणि प्रतिबंधात्मक उपाययोजना सुरू करण्यात आल्या. या कारवाईत सुमारे ४० हजार कोंबड्यांचे निर्मूलन करण्यात आल्याचे वृत्त प्रसिद्ध झाले.
आंध्र प्रदेशातील अनंतपूर जिल्ह्यातही ऑक्टोबर २०२६ मध्ये पोल्ट्रीमध्ये बर्ड फ्लूची पुष्टी झाली होती. सिद्धरामपुरम गाव आणि बुक्करायसमुद्रम मंडल परिसरात संसर्ग आढळल्यानंतर राज्य प्रशासनाने बाधित आणि निरीक्षण क्षेत्रे निश्चित केली. पक्ष्यांची वाहतूक नियंत्रित करणे आणि संसर्गाचा प्रसार रोखण्यासाठी आवश्यक प्रतिबंधात्मक उपाययोजना राबविण्यात आल्या.
या घटनांमुळे पोल्ट्री फार्ममध्ये नियमित रोगनिगराणी, संशयित पक्ष्यांची तातडीने तपासणी आणि संसर्ग आढळल्यास जलद प्रतिसाद यंत्रणा किती महत्त्वाची आहे, हे अधोरेखित झाले आहे.
H5N1 चा धोका केवळ पक्ष्यांपुरता मर्यादित नाही
H5N1 हा मुख्यतः पक्ष्यांना संक्रमित करणारा विषाणू असला, तरी काही परिस्थितींमध्ये तो सस्तन प्राण्यांमध्ये आणि मानवांमध्येही संसर्ग करू शकतो. विशेषतः संक्रमित पक्ष्यांच्या संपर्कात येणारे पोल्ट्री कामगार, पशुवैद्यकीय कर्मचारी, पक्षी हाताळणारे कर्मचारी आणि बाधित परिसरात काम करणाऱ्या व्यक्तींना अधिक काळजी घेणे आवश्यक असते.
केंद्र सरकारच्या प्रसिद्धिपत्रकात जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) आकडेवारीचा संदर्भ देण्यात आला आहे. त्यानुसार २००३ पासून जगातील २५ देशांमध्ये H5N1 एव्हियन इन्फ्लुएंझाचे एकूण १,००३ मानवी संसर्ग नोंदवण्यात आले असून त्यापैकी ४७९ जणांचा मृत्यू झाला आहे. ही जागतिक स्तरावरील एकत्रित आकडेवारी आहे; ती भारतातील मानवी संसर्गांची संख्या नाही.
अलीकडील काळात Clade 2.3.2.1a प्रकाराचा संसर्ग काही सस्तन प्राण्यांमध्येही आढळल्याचे सरकारी प्रसिद्धिपत्रकात नमूद आहे. या प्रकाराशी संबंधित तीन मानवी संसर्गांचीही नोंद असल्याचे त्यात म्हटले आहे. त्यामुळे पक्ष्यांमधील संसर्ग नियंत्रणात ठेवणे हे पशुस्वास्थ्याबरोबरच सार्वजनिक आरोग्याच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे आहे.
लसीकरणासोबत Biosecurity आणि रोगनिगराणीही आवश्यक
बर्ड फ्लूचा प्रसार रोखण्यासाठी केवळ लसीकरण पुरेसे नसते. पोल्ट्री फार्ममध्ये जैवसुरक्षा म्हणजेच Biosecurity नियमांचे पालन, संशयित पक्ष्यांचे तातडीने निदान, संक्रमित पक्ष्यांची विलगीकरण व्यवस्था आणि पशुवैद्यकीय यंत्रणेला वेळेत माहिती देणे या उपाययोजनाही महत्त्वाच्या असतात.
पोल्ट्री फार्ममध्ये बाहेरील व्यक्ती आणि वाहनांचा अनियंत्रित प्रवेश रोखणे, उपकरणे आणि परिसर निर्जंतुक ठेवणे, जंगली पक्ष्यांचा संपर्क कमी करणे, मृत पक्ष्यांची सुरक्षित विल्हेवाट लावणे आणि पक्ष्यांच्या असामान्य मृत्यूची तातडीने नोंद करणे आवश्यक आहे. लसीकरणाचा वापरही वैज्ञानिक देखरेख आणि शासनाच्या अधिकृत धोरणानुसार करणे गरजेचे आहे.
नवीन स्वदेशी लस उपलब्ध झाल्यानंतर ती कोणत्या प्रकारच्या पोल्ट्री फार्ममध्ये वापरली जाणार, कोणत्या पक्ष्यांना प्राधान्य दिले जाणार आणि लसीकरणानंतर संसर्गाचे निरीक्षण कसे केले जाणार, हे मुद्दे महत्त्वाचे ठरणार आहेत.
व्यावसायिक उपलब्धता आणि उत्पादन क्षमता याबाबत स्पष्टता आवश्यक
२० नोव्हेंबर रोजी होणारे लसीचे राष्ट्राला समर्पण हा संशोधन आणि विकासातील महत्त्वाचा टप्पा असला, तरी त्यानंतर लगेच देशभरातील पोल्ट्री फार्ममध्ये लसीकरण सुरू होईल असे गृहीत धरता येणार नाही. लसीची व्यावसायिक निर्मिती, उत्पादनासाठी आवश्यक परवाने, उत्पादक संस्था, वितरण व्यवस्था, किंमत आणि शेतकऱ्यांना ती उपलब्ध करून देण्याची पद्धत याबाबत स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे.
याशिवाय लसीकरणाचे वय, डोसची संख्या, दोन डोसमधील अंतर, संरक्षणाचा कालावधी आणि प्रत्यक्ष पोल्ट्री फार्ममधील वापराचे प्रोटोकॉल याबाबत अधिकृत मार्गदर्शक सूचना प्रसिद्ध होणे आवश्यक ठरणार आहे. लसीच्या प्रभावी वापरासाठी देशातील पशुवैद्यकीय दवाखाने, राज्यांचे पशुसंवर्धन विभाग, पोल्ट्री संघटना आणि लस उत्पादक यांच्यात समन्वय आवश्यक असेल.
सध्या उपलब्ध अधिकृत घोषणेमध्ये लस विकसित झाल्याची आणि २० नोव्हेंबरला देशाला समर्पित करण्यात येणार असल्याची माहिती आहे. मात्र, देशव्यापी व्यावसायिक वितरणाची निश्चित तारीख आणि लसीकरणाचे अंतिम धोरण अद्याप स्पष्ट करण्यात आलेले नाही.
स्वदेशी पशुवैद्यकीय लसनिर्मितीला मिळणारी चालना
भारतामध्ये पोल्ट्री उद्योगाचा विस्तार मोठ्या प्रमाणावर झाला असून कुक्कुटपालन हा ग्रामीण आणि निमशहरी अर्थव्यवस्थेतील महत्त्वाचा व्यवसाय आहे. त्यामुळे देशातच गंभीर पशुरोगांविरोधातील लसी विकसित करण्याची क्षमता वाढवणे महत्त्वाचे ठरते. स्वदेशी संशोधनामुळे देशातील विषाणूंचे प्रकार, त्यांचे बदल आणि स्थानिक परिस्थिती यांचा विचार करून प्रतिबंधात्मक उपाय विकसित करणे शक्य होते.
ICAR-NIHSAD ची ही कामगिरी देशातील पशुरोग संशोधन, जैवसुरक्षा आणि लसनिर्मिती क्षेत्रासाठी महत्त्वाची आहे. या संशोधनाचे पुढील व्यावसायिक उत्पादनात रूपांतर झाल्यास पोल्ट्री उद्योगाला देशांतर्गत लस उपलब्ध होण्याचा पर्याय निर्माण होऊ शकतो. मात्र, प्रत्यक्ष परिणाम उत्पादन क्षमता, किंमत, उपलब्धता आणि लसीकरणाच्या अंमलबजावणीवर अवलंबून असेल.
२० नोव्हेंबरच्या कार्यक्रमाकडे पोल्ट्री उद्योगाचे लक्ष
भोपाळ येथील ICAR-NIHSAD परिसरात २० नोव्हेंबर रोजी केंद्रीय कृषिमंत्री शिवराज सिंह चौहान यांच्या हस्ते या लसीचे राष्ट्राला समर्पण करण्यात येणार आहे. या कार्यक्रमात लसीच्या संशोधनाची माहिती, तिच्या वापरासंबंधी तांत्रिक तपशील आणि पुढील नियोजनाबाबत अधिक माहिती समोर येण्याची अपेक्षा आहे.
विशेषतः लसीचे व्यावसायिक उत्पादन कोण करणार, शेतकऱ्यांना ती कधी उपलब्ध होणार, सरकारी लसीकरण कार्यक्रम राबविण्यात येणार का आणि संसर्गप्रवण भागांना प्राधान्य दिले जाणार का, या प्रश्नांची उत्तरे पोल्ट्री उद्योगासाठी महत्त्वाची ठरणार आहेत. भारताच्या पशुरोग नियंत्रण व्यवस्थेत ही लस किती प्रभावी योगदान देते, हे तिच्या प्रत्यक्ष वापरानंतर स्पष्ट होईल.
थोडक्यात :
-
भारताने H5N1 बर्ड फ्लूविरोधात पहिली स्वदेशी निष्क्रिय लस विकसित केली आहे.
-
भोपाळ येथील ICAR-NIHSAD संस्थेने ही लस विकसित केली.
-
H5N1 विषाणूच्या Clade 2.3.2.1a प्रकाराविरोधात कोंबड्यांचे संरक्षण करण्यासाठी लस तयार.
-
केंद्रीय कृषिमंत्री शिवराज सिंह चौहान २० नोव्हेंबर २०२६ रोजी लस देशाला समर्पित करणार आहेत.
-
भारतात २००६ पासून H5N1 आणि H5N8 चे एकत्रित ५०० हून अधिक उद्रेक नोंदवले गेले आहेत.
-
बर्ड फ्लूच्या उद्रेकामुळे संक्रमित पक्ष्यांमध्ये मृत्यूचे प्रमाण जवळपास १०० टक्क्यांपर्यंत पोहोचू शकते.
-
२००६ मधील उद्रेकामुळे भारताला अंदाजे ₹२,२०० ते ₹३,००० कोटींचे नुकसान झाले होते.
-
तामिळनाडू आणि आंध्र प्रदेशातील अलीकडील उद्रेकांमुळे पोल्ट्री क्षेत्रातील रोगनियंत्रणाचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित झाले आहे.
-
व्यावसायिक उत्पादन, किंमत, वितरण आणि देशव्यापी लसीकरणाचे धोरण अद्याप स्पष्ट झालेले नाही.

