नवी दिल्ली, १३ ऑगस्ट : भारतातील सार्वजनिक वाहतूक अधिक वेगवान आणि कार्यक्षम करण्याच्या दिशेने केंद्र सरकार १८ मीटर लांबीच्या High-Capacity Electric Buses साठी Pantograph-based Flash Charging System चा विचार करत आहे. या प्रस्तावामध्ये सुमारे १३० प्रवासी क्षमता असलेल्या Articulated E-Buses ना मार्गावर अल्प वेळ थांबलेल्या असतानाच मोठ्या क्षमतेने चार्ज करण्याची संकल्पना आहे.
Pantograph Flash Charging म्हणजे काय?
या तंत्रज्ञानामध्ये बसच्या छतावर किंवा Charging Station वर असलेली Pantograph System बसशी विद्युत संपर्क स्थापित करते. बस ठरावीक Charging Point वर थांबल्यानंतर काही मिनिटांत मोठ्या क्षमतेने Battery मध्ये ऊर्जा भरली जाते.
याला Opportunity Charging असेही म्हटले जाते. म्हणजे बसला फक्त डेपोमध्ये परत नेऊन अनेक तास चार्ज करण्याऐवजी Terminal, Bus Stop किंवा Route मधील निवडक ठिकाणी Short Charging Stops घेता येतात.
१८ मीटरच्या बस का?
प्रस्तावित मॉडेलमध्ये १८ मीटरच्या Articulated Buses वर भर आहे. या बस सामान्य शहर बसपेक्षा अधिक प्रवासी वाहून नेऊ शकतात आणि त्यामुळे गर्दीच्या मार्गांवर एका बसमधून अधिक प्रवाशांची वाहतूक करता येते.
उपलब्ध माहितीनुसार, प्रस्तावित बसमध्ये सुमारे १३० प्रवासी वाहून नेण्याची क्षमता असू शकते. त्यामुळे Mumbai, Delhi, Bengaluru, Pune यांसारख्या मोठ्या शहरांतील उच्च-प्रवासी मार्गांसाठी हा पर्याय उपयुक्त ठरू शकतो.
काही मिनिटांत Charging Top-up
या प्रणालीचा सर्वात मोठा फायदा म्हणजे Charging Downtime कमी करणे.
उदाहरणार्थ, बस Terminal वर प्रवासी उतरवण्यासाठी काही मिनिटे थांबली, तर त्याच काळात Pantograph द्वारे Battery ला मोठ्या प्रमाणात ऊर्जा देता येईल. त्यामुळे बसला दीर्घकाळ डेपोमध्ये उभे ठेवण्याची आवश्यकता कमी होऊ शकते.
काही Pantograph systems ४०० ते ६०० kW पर्यंतची charging power देऊ शकतात. नागपूरमधील प्रस्तावित articulated e-bus प्रकल्पातही १८ मीटरच्या बससाठी ४००–६०० kW overhead flash chargingचा विचार करण्यात आला होता.
मोठी Battery बसवण्याची गरज कमी होऊ शकते
Opportunity Charging चा आणखी एक संभाव्य फायदा म्हणजे बसमध्ये अतिशय मोठी Battery Pack ठेवण्याची गरज कमी होऊ शकते.
बस दिवसभरात अनेक वेळा छोट्या कालावधीसाठी Charge होत राहिल्यास Smaller Battery + Frequent Fast Charging असे मॉडेल वापरता येऊ शकते. त्यामुळे बसचे वजन कमी होऊन ऊर्जा कार्यक्षमता आणि Fleet Utilisation सुधारण्याची शक्यता आहे.
मात्र खर्च मोठे आव्हान
या तंत्रज्ञानासाठी आवश्यक Charging Infrastructure साध्या EV Chargers पेक्षा महाग आहे. उपलब्ध उद्योग अंदाजानुसार High-Capacity Pantograph Charging Point ची किंमत सुमारे ₹२५–५० लाख असू शकते. याशिवाय Transformer, Grid Connection आणि इतर Electrical Infrastructure चा खर्च वेगळा असतो.
म्हणून मोठ्या शहरांमध्ये अशा Charging Network साठी मोठी प्रारंभिक गुंतवणूक आवश्यक असेल.
Power Grid वरही वाढणार भार
Flash Charging चा वेग जास्त असल्यामुळे कमी वेळेत मोठ्या प्रमाणात वीज पुरवावी लागते. एका Charging Point वर अनेक High-Capacity Buses एकामागोमाग आल्यास स्थानिक Power Grid वर मोठा Load निर्माण होऊ शकतो.
त्यामुळे Pantograph Charging सोबत Grid Upgradation, Transformer Capacity आणि Load Management System विकसित करणेही आवश्यक ठरेल.
नागपूर प्रकल्पातून मिळाले धडे
१८ मीटरच्या Flash-Charging E-Buses बाबत नागपूरमध्ये प्रस्तावित प्रकल्पावर केंद्राच्या Ministry of Heavy Industries ने Passenger Safety, Technology Risk आणि Operational Feasibility यासंबंधी प्रश्न उपस्थित केले होते. त्यामुळे भारतात हे तंत्रज्ञान मोठ्या प्रमाणावर आणण्यापूर्वी Safety आणि Technical Standards तपासण्यावरही भर दिला जात आहे.
भारतात E-Bus विस्ताराला आधीच मोठी चालना
केंद्राच्या PM E-DRIVE आणि PM-eBus Sewa योजनांमधून देशात मोठ्या प्रमाणावर इलेक्ट्रिक बस तैनात करण्याचे काम सुरू आहे. PM E-DRIVE अंतर्गत १४,०२८ E-Buses साठी ₹४,३९१ कोटींची तरतूद करण्यात आली आहे. तसेच २०२६ मध्ये अनेक शहरांसाठी E-Bus tenders पूर्ण झाले आहेत.
त्यामुळे Pantograph Chargingचा पर्याय यशस्वी ठरल्यास तो भारताच्या वाढत्या E-Bus ecosystem साठी पुढचा महत्त्वाचा टप्पा ठरू शकतो.
मुंबईसारख्या शहरांना फायदा?
मुंबईसारख्या शहरांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर प्रवासी वाहतूक आणि मर्यादित रस्ते क्षमता असल्यामुळे High-Capacity E-Buses महत्त्वाच्या ठरू शकतात.
जर Terminal आणि प्रमुख Bus Corridors वर Fast Pantograph Charging Points उपलब्ध झाले, तर मोठ्या बस दिवसभर अधिक काळ सेवेत ठेवता येण्याची शक्यता आहे. यामुळे एकाच बसमधून अधिक प्रवासी आणि अधिक फेऱ्या शक्य होऊ शकतात.
अजून अंतिम निर्णय नाही
महत्त्वाचे म्हणजे, Pantograph Flash Charging देशभर अनिवार्य करण्याचा निर्णय अद्याप झालेला नाही. केंद्र सरकार या तंत्रज्ञानाचा आर्थिक, तांत्रिक आणि operational viability च्या दृष्टीने विचार करत आहे. पुढील टप्प्यात Procurement Model, Financing, Safety Standards आणि Charging Infrastructure याबाबत निर्णय अपेक्षित आहे.
भारताच्या सार्वजनिक वाहतुकीचे संभाव्य नवे मॉडेल
भविष्यातील E-Bus व्यवस्था अशी असू शकते:
Depot Charging → Route वर प्रवास → Short Stop → Pantograph Flash Charging → पुन्हा प्रवास → Terminal वर पुन्हा Quick Top-up
यामुळे Charging Downtime कमी, Bus Utilisation वाढ आणि मोठ्या प्रवासी क्षमतेच्या Electric Buses चा अधिक प्रभावी वापर शक्य होऊ शकतो.
थोडक्यात : भारत आता फक्त अधिक E-Buses रस्त्यावर आणण्यापुरता मर्यादित न राहता, त्या बस दिवसभर अधिक काळ सेवेत कशा ठेवता येतील, यासाठी Pantograph Flash Charging सारख्या तंत्रज्ञानाचा विचार करत आहे. मात्र त्यासाठी मोठी गुंतवणूक, मजबूत Power Grid आणि कठोर Safety Standards आवश्यक असतील.