मुंबई, ११ सप्टेंबर : आधार आधारित डिजिटल ओळख पडताळणी अधिक सुलभ करण्याच्या दिशेने Unique Identification Authority of India (UIDAI) ने महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. UIDAI ने Aadhaar Face Authentication SDK आणि Aadhaar Face Authentication Sandbox लॉन्च केले असून, यामुळे Bank, Fintech, Insurance आणि अन्य संस्थांना त्यांच्या स्वतःच्या Android आणि iOS Apps मध्येच Aadhaar Face Authentication समाविष्ट करता येणार आहे. ही घोषणा Global Fintech Fest 2026 मध्ये करण्यात आली.
वेगळ्या App वर जाण्याची गरज कमी होणार
नवीन SDK मुळे Aadhaar Face Authentication ची सुविधा संबंधित संस्थेच्या Native Mobile App मध्ये थेट उपलब्ध करून देता येईल. त्यामुळे ग्राहकाला Authentication पूर्ण करण्यासाठी एका App मधून दुसऱ्या App मध्ये जाण्याची गरज राहणार नाही.
आतापर्यंत अनेक प्रकरणांमध्ये Aadhaar Face Authentication साठी FaceRD App चा वापर करावा लागत होता. त्यामुळे Digital Onboarding च्या प्रक्रियेत अतिरिक्त टप्पा निर्माण होत होता. नवीन SDK मुळे Bank, Insurance किंवा Fintech App मध्येच Face Authentication ची प्रक्रिया पूर्ण करण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
Bank आणि Fintech क्षेत्रासाठी महत्त्वाचे पाऊल
UIDAI च्या या सुविधेचा सर्वाधिक परिणाम Banking, Financial Services and Insurance (BFSI) क्षेत्रावर होण्याची शक्यता आहे. ग्राहकांचे Onboarding, Identity Verification तसेच इतर सेवांमध्ये Aadhaar आधारित Face Authentication चा वापर अधिक सहजपणे करता येणार आहे.
UIDAI ने यासोबत ‘Playbook on Ease of Onboarding’ देखील उपलब्ध करून दिले आहे. BFSI क्षेत्रातील संस्थांना UIDAI Authentication Ecosystem मध्ये सहभागी होऊन ग्राहक, कर्मचारी आणि Business Partners ची ओळख पडताळण्यासाठी मार्गदर्शन मिळावे, हा त्यामागील उद्देश आहे.
AI/ML आधारित Liveness Detection आणि Anti-Spoofing
नवीन SDK मध्ये AI/ML आधारित Liveness Detection आणि Anti-Spoofing क्षमता समाविष्ट करण्यात आली आहे. म्हणजेच केवळ चेहऱ्याचा फोटो किंवा बनावट पद्धतीने केलेल्या प्रयत्नांद्वारे Authentication होऊ नये, यासाठी तांत्रिक सुरक्षा उपायांचा वापर केला जातो.
याशिवाय Authentication Data चे सुरक्षित Handling आणि Encryption यासाठीही सुविधा देण्यात आली आहे. UIDAI नुसार SDK Consumer Smartphones वर कार्य करण्याच्या दृष्टीने तयार करण्यात आले आहे.
Sandbox म्हणजे काय?
SDK सोबत UIDAI ने Aadhaar Face Authentication Sandbox देखील सुरू केला आहे. हा Developers आणि Quality Assurance Teamsसाठी नियंत्रित Testing Environment असेल.
या Sandbox मध्ये संस्थांना प्रत्यक्ष Production मध्ये सुविधा सुरू करण्यापूर्वी संपूर्ण Authentication Journey ची चाचणी करता येईल. यामध्ये User Provisioning आणि Consent, Face Capture, Liveness Check, Authentication, Error Handling आणि Response Validation यांसारख्या टप्प्यांची चाचणी करता येणार आहे.
विशेष म्हणजे बाह्य Biometric Hardware ची आवश्यकता न ठेवता विविध Failure Scenarios चीही चाचणी करता येईल. त्यात Invalid Digital Signatures, Network Interruptions, Timeouts आणि Spoofing Attempts यांचा समावेश आहे.
Face Authentication नेमके कसे काम करते?
UIDAI च्या माहितीनुसार Aadhaar Face Authentication ही Consent-based 1:1 Matching प्रक्रिया आहे. Authentication च्या वेळी Captured Face Image ची तुलना संबंधित Aadhaar Number शी जोडलेल्या नोंदवलेल्या Facial Image शी केली जाते. याचा उद्देश संबंधित व्यक्ती ही तीच व्यक्ती आहे का, हे पडताळणे हा आहे.
ही प्रक्रिया सामान्य Face Recognitionपेक्षा वेगळी आहे. UIDAIच्या स्पष्टीकरणानुसार Face Recognitionमध्ये साधारणपणे 1:N Match म्हणजे अनेक व्यक्तींमध्ये शोध घेण्याची प्रक्रिया असते; तर Aadhaar Face Authenticationमध्ये 1:1 Match केला जातो.
Aadhaar Face Authenticationचा वाढता वापर
UIDAI ची Indigenous AI/ML आधारित Face Authentication Technology २०२१ मध्ये सुरू करण्यात आली. आतापर्यंत या माध्यमातून ५०० कोटींपेक्षा अधिक Authentication Transactions झाल्याचे सरकारी माहितीत नमूद करण्यात आले आहे.
ही सुविधा केंद्र सरकारची मंत्रालये आणि विभाग, राज्य सरकारे, Bank, NBFC, Telecom Operators, Brokerage Firms आणि Certifying Authorities अशा जवळपास २०० संस्थांनी स्वीकारल्याचे DD India च्या वृत्तात नमूद करण्यात आले आहे.
Authentication ची क्षमता आणखी वाढवण्याची तयारी
UIDAI चे अध्यक्ष नीलकंठ मिश्रा यांनी Global Fintech Fest मध्ये Aadhaar Authentication च्या वाढत्या वापराबाबतही माहिती दिली. सध्या दररोज सुमारे १० कोटी Authentication होत असून, UIDAI भविष्यात ही क्षमता दररोज २५ ते ३० कोटी Authentication पर्यंत वाढवण्याच्या तयारीत असल्याचे त्यांनी सांगितले.
यामुळे Aadhaar ला मोठ्या प्रमाणावरील Digital Identity Infrastructure म्हणून अधिक सक्षम करण्याचा UIDAI चा प्रयत्न स्पष्ट होतो. वाढत्या Authentication Volume च्या पार्श्वभूमीवर UIDAI आपल्या Technology Infrastructure मध्येही सुधारणा करत आहे.
Digital Onboarding मध्ये काय बदल होऊ शकतो?
नवीन SDK चा सर्वसामान्य ग्राहकांसाठी प्रमुख फायदा म्हणजे Digital Onboarding ची प्रक्रिया अधिक अखंड होण्याची शक्यता. ग्राहकाला स्वतंत्र Face Authentication App शोधणे, डाउनलोड करणे किंवा Authentication दरम्यान वेगवेगळ्या Appsमध्ये Switching करण्याची आवश्यकता कमी होईल.
Bank Account Opening, Insurance Services, Fintech Onboarding आणि अन्य Identity Verification प्रक्रियांमध्ये ही सुविधा वापरली गेल्यास ग्राहकाचा अनुभव अधिक सुलभ होऊ शकतो. UIDAI च्या आधीच्या Face Authentication Playbook मध्येही Financial Services मध्ये Digital KYC आणि Customer Onboarding अधिक सुलभ करण्यासाठी Face Authentication च्या विविध उपयोगांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.
सुरक्षा आणि सोयीचा समतोल महत्त्वाचा
Face Authentication चा विस्तार होत असताना Consent, Data Security, Encryption, Anti-Spoofing आणि योग्य Authentication Controls यांना विशेष महत्त्व राहणार आहे. UIDAI ने नवीन SDK मध्ये सुरक्षित Data Handling, Encryption आणि AI/ML आधारित Liveness Detection सारख्या उपायांचा समावेश केल्याचे स्पष्ट केले आहे.
नवीन Sandbox मुळे संस्थांना प्रत्यक्ष सेवा सुरू करण्यापूर्वी Authentication प्रक्रिया आणि संभाव्य Failure Scenarios तपासता येणार असल्याने Deployment पूर्वी Testing अधिक व्यवस्थित करण्यास मदत होऊ शकते.
आधार Authentication अधिक ‘Seamless’ करण्याच्या दिशेने पाऊल
UIDAI च्या नव्या SDK आणि Sandbox चा केंद्रबिंदू केवळ Face Verification ची सुविधा वाढवणे नसून Aadhaar Authentication ला वापरकर्त्याच्या Digital Journeyमध्ये अधिक सहजपणे समाविष्ट करणे हा आहे.
Bank आणि Fintech Apps मध्येच Face Authentication उपलब्ध झाल्यास ग्राहकांच्या Onboarding प्रक्रियेतील एक अतिरिक्त अडथळा कमी होऊ शकतो. मात्र या सुविधेचा व्यापक वापर संबंधित संस्था SDK चे Integration, Security Testing आणि आवश्यक Regulatory Requirements किती प्रभावीपणे पूर्ण करतात, यावर अवलंबून असेल.
थोडक्यात : UIDAI ने Aadhaar Face Authentication SDK आणि Sandbox लॉन्च केले असून, Bank, Fintech, Insurance आणि अन्य संस्थांना त्यांच्या Android आणि iOS Apps मध्ये थेट Face Authentication समाविष्ट करता येणार आहे. नवीन SDK मध्ये AI/ML आधारित Liveness Detection, Anti-Spoofing आणि सुरक्षित Data Handling ची सुविधा आहे, तर Sandbox च्या माध्यमातून संस्थांना Production पूर्वी संपूर्ण Authentication प्रक्रिया तपासता येणार आहे. या निर्णयामुळे Aadhaar आधारित Digital Onboarding अधिक सुलभ आणि अखंड होण्याची अपेक्षा आहे.