बेंगळुरू / अहमदाबाद, २९ मे — भारताच्या Chandrayaan-2 मोहिमेतून मिळालेल्या अत्याधुनिक रडार डेटाच्या आधारे चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवीय भागात पृष्ठभागाखाली बर्फ (Subsurface Ice) असल्याचे ठोस पुरावे समोर आले आहेत. ISRO आणि अहमदाबादस्थित Physical Research Laboratory (PRL) यांच्या संयुक्त संशोधनातून हा महत्त्वाचा निष्कर्ष समोर आला असून, भविष्यातील मानवयुक्त चंद्र मोहिमा आणि Lunar Base उभारणीसाठी ही मोठी वैज्ञानिक घडामोड मानली जात आहे.
संशोधकांनी Chandrayaan-2 वरील Dual-Frequency Synthetic Aperture Radar (DFSAR) मधून प्राप्त झालेल्या डेटाचे विश्लेषण केले. या अभ्यासात चंद्राच्या दक्षिण ध्रुवाजवळील अशा विवरांचा (Craters) अभ्यास करण्यात आला, जे कायमस्वरूपी अंधारात राहतात आणि जिथे थेट किंवा अप्रत्यक्ष सूर्यप्रकाश पोहोचत नाही. अशा भागांना “Doubly Shadowed Craters” म्हणून ओळखले जाते. अत्यंत कमी तापमानामुळे हे भाग बर्फ टिकून राहण्यासाठी आदर्श मानले जातात.
अभ्यासादरम्यान Faustini, Haworth आणि Shoemaker यांसारख्या विवरांमध्ये बर्फाच्या अस्तित्वाचे मजबूत रडार संकेत आढळले. विशेषतः Faustini परिसरातील काही विवरांमध्ये पृष्ठभागाखाली दडलेल्या बर्फाचे सर्वाधिक स्पष्ट पुरावे मिळाल्याचे संशोधकांनी नमूद केले आहे.
वैज्ञानिकांच्या मते, चंद्रावरील हा बर्फ भविष्यातील अंतराळ संशोधनासाठी अत्यंत मौल्यवान संसाधन ठरू शकतो. या बर्फाचा वापर:
- पिण्याचे पाणी तयार करण्यासाठी
- ऑक्सिजन निर्मितीसाठी
- Hydrogen Fuel आणि Rocket Propellant तयार करण्यासाठी
केला जाऊ शकतो. त्यामुळे भविष्यात चंद्रावर दीर्घकालीन मानवी उपस्थिती निर्माण करण्याच्या योजनांना मोठी मदत मिळू शकते.
विशेष म्हणजे, यापूर्वी Chandrayaan-1 आणि इतर आंतरराष्ट्रीय मोहिमांनी चंद्रावर पाण्याचे संकेत दिले होते. मात्र Chandrayaan-2 च्या प्रगत रडार प्रणालीमुळे पृष्ठभागाखालील बर्फाच्या स्वरूपाबाबत अधिक ठोस आणि सखोल माहिती मिळाल्याचे मानले जात आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, हा शोध केवळ भारतासाठीच नव्हे तर जागतिक Lunar Exploration कार्यक्रमांसाठीही महत्त्वाचा आहे. NASA च्या Artemis Programme सहित भविष्यातील अनेक आंतरराष्ट्रीय चंद्र मोहिमांसाठी दक्षिण ध्रुवीय भाग हा प्रमुख केंद्रबिंदू मानला जात असून, Chandrayaan-2 मधून मिळालेली ही माहिती भविष्यातील मोहिमांच्या नियोजनात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.
एकूणच, Chandrayaan-2 च्या डेटातून समोर आलेला हा शोध भारताच्या अंतराळ संशोधनातील आणखी एक ऐतिहासिक टप्पा मानला जात असून, चंद्रावरील संसाधनांच्या शोधात ISRO ने पुन्हा एकदा महत्त्वाची वैज्ञानिक कामगिरी नोंदवली आहे.