श्रीहरिकोटा, ४ सप्टेंबर : भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने म्हणजेच ISRO ने आणखी एक ऐतिहासिक यश नोंदवत GSLV-F17 प्रक्षेपण मोहिमेद्वारे EOS-05 Earth Observation Satellite यशस्वीपणे अवकाशात पोहोचवला आहे. शुक्रवारी पहाटे २ वाजून ५५ मिनिटांनी आंध्र प्रदेशातील श्रीहरिकोटा येथील Satish Dhawan Space Centre मधून GSLV-F17 चे यशस्वी प्रक्षेपण झाले.
GSLV-F17 ने EOS-05 ला नियोजित कक्षेत पोहोचवले
५१.७ मीटर उंच आणि सुमारे ४२०.५ टन वजनाच्या तीन-टप्प्यांच्या GSLV-F17 रॉकेटने EOS-05 ला यशस्वीपणे Sub-Geosynchronous Transfer Orbit मध्ये स्थापित केले. EOS-05 चे वजन सुमारे २,३६७ किलोग्रॅम आहे.
ही GSLV मालिकेतील १९वी मोहीम असून, श्रीहरिकोटावरून झालेल्या प्रक्षेपणांची संख्या आता १०७ झाली आहे.
भूस्थिर कक्षेतून पृथ्वीचे निरीक्षण करणारा भारताचा पहिला उपग्रह
EOS-05 चे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे भूस्थिर स्वरूपाच्या कक्षेतून पृथ्वीचे निरीक्षण करण्यासाठी तयार करण्यात आलेला भारताचा पहिला Imaging Satellite म्हणून त्याचे महत्त्व आहे.
उपग्रह अंतिम कार्यकारी कक्षेत पोहोचल्यानंतर सुमारे ३६ हजार किलोमीटर उंचीवरून भारतीय उपखंडाचे सातत्याने निरीक्षण करण्यास सक्षम होईल. पृथ्वीच्या फिरण्याशी समकालिक कक्षेमुळे एका मोठ्या भौगोलिक क्षेत्रावर वारंवार नजर ठेवणे शक्य होणार आहे.
दर ३० मिनिटांनी भारताच्या मोठ्या भागाचे निरीक्षण
EOS-05 मुळे भारतीय उपखंडाचे सुमारे दर ३० मिनिटांनी पुन्हा Imaging करता येण्याची क्षमता अपेक्षित आहे. तर प्राधान्य असलेल्या विशिष्ट क्षेत्रांचे निरीक्षण सुमारे ५ मिनिटांच्या अंतराने करता येऊ शकते.
चक्रीवादळ, अतिवृष्टी, पूर, भूस्खलन किंवा इतर वेगाने बदलणाऱ्या परिस्थितींमध्ये ही वारंवार Imaging क्षमता अत्यंत उपयुक्त ठरू शकते.
आपत्ती व्यवस्थापनासाठी मोठी मदत
नैसर्गिक आपत्तीच्या काळात परिस्थितीचे जलद मूल्यांकन करण्यासाठी अचूक आणि वारंवार उपलब्ध होणारी उपग्रह छायाचित्रे महत्त्वाची असतात.
EOS-05 कडून मिळणाऱ्या माहितीचा उपयोग पूरग्रस्त भागांचे निरीक्षण, चक्रीवादळांचा मागोवा, आपत्तीग्रस्त क्षेत्रांचे मूल्यांकन आणि बचावकार्याच्या नियोजनासाठी होण्याची अपेक्षा आहे.
शेती आणि पर्यावरण निरीक्षणालाही फायदा
EOS-05 चे उपयोग केवळ आपत्ती व्यवस्थापनापुरते मर्यादित राहणार नाहीत. शेती, नैसर्गिक संसाधनांचे व्यवस्थापन, पर्यावरणीय बदलांचे निरीक्षण आणि हवामानाशी संबंधित घटनांचा अभ्यास यासाठीही उपग्रहाकडून मिळणाऱ्या माहितीचा उपयोग होऊ शकतो.
मोठ्या क्षेत्राचे वारंवार निरीक्षण करता येत असल्यामुळे पिकांची स्थिती, भू-वापरातील बदल आणि नैसर्गिक घटनांचे निरीक्षण अधिक प्रभावीपणे करता येण्याची शक्यता आहे.
२०२१च्या अपयशानंतर महत्त्वाचे पुनरागमन
या मोहिमेला आणखी एक विशेष पार्श्वभूमी आहे. ऑगस्ट २०२१ मध्ये GSLV-F10 द्वारे करण्यात आलेली GISAT-1 मोहीम यशस्वी ठरली नव्हती. Cryogenic Upper Stage मधील अडचणीमुळे त्या मोहिमेचे अपेक्षित उद्दिष्ट पूर्ण झाले नव्हते.
EOS-05 ही त्याच संकल्पनेला पुढे नेणारी महत्त्वाची मोहीम असून, यशस्वी प्रक्षेपणामुळे भूस्थिर कक्षेतून पृथ्वी निरीक्षणाची भारताची क्षमता अधिक मजबूत झाली आहे.
GSLV साठी आतापर्यंतचे सर्वाधिक वजनाचे प्रक्षेपण
EOS-05 चे २,३६७ किलोग्रॅम वजन हे GSLV ने वाहून नेलेल्या सर्वाधिक वजनाच्या उपग्रहाचे नवे मानक ठरले आहे.
ISRO प्रमुख डॉ. व्ही. नारायणन यांनी मिशननंतर उपग्रहाची प्रकृती उत्तम असल्याचे सांगितले आणि GSLV-F17 ने EOS-05 ला अपेक्षित कक्षेत अचूकपणे स्थापित केल्याचे स्पष्ट केले.
पुढील टप्पा : अंतिम कार्यकारी कक्षा
सध्या GSLV-F17 ने EOS-05 ला Sub-Geosynchronous Transfer Orbit मध्ये पोहोचवले आहे. आता उपग्रहाच्या स्वतःच्या प्रणोदन प्रणालीचा वापर करून त्याची कक्षा क्रमाक्रमाने वाढवली जाईल आणि त्याला नियोजित कार्यकारी कक्षेत स्थापित केले जाईल.
यानंतर उपग्रहाच्या विविध प्रणालींची तपासणी करून त्याची नियमित Earth Observation सेवा सुरू होईल.
भारताच्या अंतराळ क्षमतेत महत्त्वाची भर
EOS-05 मुळे भारताकडे मोठ्या भौगोलिक क्षेत्राचे वारंवार आणि जवळपास सातत्यपूर्ण निरीक्षण करण्याची नवी क्षमता उपलब्ध होणार आहे.
ही क्षमता हवामान निरीक्षण, आपत्ती व्यवस्थापन आणि नैसर्गिक संसाधनांच्या नियोजनाबरोबरच देशाच्या दीर्घकालीन Earth Observation कार्यक्रमासाठीही महत्त्वाची ठरणार आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनीही या यशाचे कौतुक करत भारताच्या अंतराळ क्षेत्रातील वाढत्या तांत्रिक क्षमता आणि उद्योगाच्या सहभागाचा उल्लेख केला आहे.
थोडक्यात : ISRO ने GSLV-F17 च्या माध्यमातून २,३६७ किलोग्रॅम वजनाचा EOS-05 Earth Observation Satellite यशस्वीपणे Sub-Geosynchronous Transfer Orbit मध्ये स्थापित केला. पहाटे २.५५ वाजता श्रीहरिकोटाहून झालेले हे प्रक्षेपण GSLV ची १९वी मोहीम ठरली. EOS-05 हा भूस्थिर कक्षेतून पृथ्वीचे Imaging करण्यासाठी तयार करण्यात आलेला भारताचा पहिला उपग्रह असून, अंतिम कार्यकारी कक्षेत पोहोचल्यानंतर सुमारे ३६ हजार किमी उंचीवरून भारतीय उपखंडाचे वारंवार निरीक्षण करू शकेल. मोठ्या क्षेत्राचे सुमारे दर ३० मिनिटांनी आणि प्राधान्य क्षेत्रांचे सुमारे ५ मिनिटांनी निरीक्षण करण्याची क्षमता अपेक्षित असल्याने आपत्ती व्यवस्थापन, शेती, पर्यावरण आणि राष्ट्रीय पातळीवरील Earth Observation क्षमतेला मोठी चालना मिळणार आहे.