नवी दिल्ली, २८ जुलै : भारतातील चलन व्यवस्थेत महत्त्वाचा बदल घडवून आणण्याच्या दिशेने केंद्र सरकारने मोठे पाऊल उचलले आहे. केंद्र सरकारने भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या (RBI) ₹१० आणि ₹२० मूल्याच्या Polymer (Plastic) नोटांच्या Field Trial प्रस्तावाला मंजुरी दिली आहे. या अंतर्गत ₹१० आणि ₹२० मूल्याच्या प्रत्येकी १०० कोटी Polymer नोटा छापून देशातील विविध हवामान आणि वापराच्या परिस्थितीत त्यांची चाचणी घेतली जाणार आहे. मात्र, सध्याच्या कागदी नोटा बंद करण्याचा किंवा सर्व चलन Polymer मध्ये रूपांतरित करण्याचा कोणताही निर्णय घेण्यात आलेला नाही, असे सरकारने स्पष्ट केले आहे.
Field Trial नंतरच नियमित चलनात समावेश
लोकसभेत दिलेल्या लेखी उत्तरात केंद्रीय अर्थ राज्यमंत्री पंकज चौधरी यांनी सांगितले की, RBI च्या केंद्रीय संचालक मंडळाच्या शिफारशीनुसार हा प्रस्ताव केंद्र सरकारकडे पाठविण्यात आला होता. त्यानुसार प्रथम Field Trial घेतली जाईल आणि ती यशस्वी ठरल्यासच ₹१० आणि ₹२० च्या Polymer नोटा नियमितपणे जारी करण्याबाबत अंतिम निर्णय घेतला जाईल.
Paper Notes बंद होणार नाहीत
सरकारने स्पष्ट केले आहे की, Polymer नोटा या विद्यमान कागदी नोटांच्या समांतर वापरल्या जातील. सध्या सर्व Paper Currency काढून टाकण्याचा किंवा पूर्णपणे Plastic Currency लागू करण्याचा कोणताही प्रस्ताव सरकारच्या विचाराधीन नाही. त्यामुळे नागरिकांनी विद्यमान नोटांबाबत कोणतीही चिंता करण्याची आवश्यकता नाही.
Polymer नोटांचे फायदे काय?
RBI च्या मते, Polymer नोटा पारंपरिक कागदी नोटांच्या तुलनेत अधिक टिकाऊ, पाणी आणि ओलाव्याला अधिक प्रतिरोधक, तसेच फाटणे व झिजणे कमी अशा गुणधर्मांनी युक्त असतात. याशिवाय त्यामध्ये अत्याधुनिक सुरक्षा वैशिष्ट्ये समाविष्ट करता येतात, ज्यामुळे बनावट नोटा तयार करणे अधिक कठीण होते. यामुळे नोटांचे आयुष्य वाढते आणि पुनर्मुद्रणाचा खर्चही कमी होऊ शकतो.
जगातील अनेक देशांत Polymer Currency प्रचलित
ऑस्ट्रेलिया, कॅनडा, ब्रिटन, न्यूझीलंड, सिंगापूर आणि इतर अनेक देशांमध्ये Polymer Banknotes यशस्वीरित्या वापरल्या जात आहेत. अधिक टिकाऊपणा, स्वच्छता आणि प्रगत सुरक्षा वैशिष्ट्यांमुळे अनेक देशांनी कागदी नोटांऐवजी Polymer चलनाचा स्वीकार केला आहे. भारतही आता या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल टाकत आहे.
डिजिटल व्यवहारांवर तात्काळ परिणाम नाही
सरकारने स्पष्ट केले आहे की, Polymer नोटा सध्या केवळ प्रायोगिक टप्प्यात आहेत. त्यामुळे डिजिटल पेमेंट्सवर त्याचा कोणताही तात्काळ परिणाम होणार नाही. रोख व्यवहार आणि डिजिटल व्यवहार हे एकमेकांना पूरक माध्यम असून दोन्हींचा वापर पुढेही सुरू राहील, असे सरकारने नमूद केले आहे.
भारतीय चलन व्यवस्थेच्या आधुनिकीकरणाकडे महत्त्वाचे पाऊल
Polymer नोटांच्या यशस्वी चाचण्या झाल्यास भारतीय चलन अधिक टिकाऊ, सुरक्षित आणि दीर्घकाळ वापरण्यायोग्य बनण्यास मदत होईल. मात्र, नियमित चलनात Polymer नोटांचा समावेश करण्याचा अंतिम निर्णय Field Trial च्या निकालानंतरच घेतला जाणार आहे.