भारताच्या स्वदेशी NavIC प्रणालीला मोठे बळ; ISRO कडून GSLV-F18 द्वारे NVS-03 उपग्रहाचे यशस्वी प्रक्षेपण !

श्रीहरिकोटा, ३१ ऑक्टोबर : भारतीय अंतराळ संशोधन संस्थेने (ISRO) भारताच्या स्वदेशी उपग्रह दिशादर्शन प्रणालीला बळ देणारी महत्त्वपूर्ण अंतराळ मोहीम यशस्वी केली आहे. GSLV-F18 या प्रक्षेपण यानाने NVS-03 हा पुढील पिढीतील दिशादर्शक उपग्रह ३० ऑक्टोबर रोजी रात्री ११ वाजून ५१ मिनिटांनी श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून अवकाशात प्रक्षेपित केला. प्रक्षेपणानंतर उपग्रहाला नियोजित Geosynchronous Transfer Orbit (GTO) मध्ये यशस्वीरीत्या स्थापित करण्यात आले. ही GSLV प्रक्षेपण यानाची २० वी उड्डाण मोहीम ठरली.

 

View this post on Instagram

 

A post shared by Kalyan Vaibhav (@kalyanvaibhav10)

या मोहिमेचे सर्वांत मोठे महत्त्व म्हणजे भारताच्या स्वतःच्या दिशादर्शन प्रणालीचे सातत्य आणि कार्यक्षमता मजबूत करण्यासाठी आणखी एक महत्त्वाचा उपग्रह उपलब्ध झाला आहे. NavIC ही भारताची स्वतंत्र प्रादेशिक उपग्रह दिशादर्शन व्यवस्था असून, देशाच्या भूभागासह भारताच्या सीमांपासून सुमारे १,५०० किलोमीटरपर्यंतच्या क्षेत्रात Positioning, Navigation आणि Timing (PNT) सेवा पुरवण्यासाठी तिची रचना करण्यात आली आहे.

NVS-03 हा ISRO च्या दुसऱ्या पिढीतील दिशादर्शक उपग्रह मालिकेतील तिसरा उपग्रह आहे. याआधी NVS-01 आणि NVS-02 उपग्रह प्रक्षेपित करण्यात आले होते. या मालिकेचा उद्देश जुन्या IRNSS उपग्रह प्रणालीच्या जागी अधिक सक्षम तंत्रज्ञान आणणे आणि भारताच्या दिशादर्शन सेवांमध्ये सातत्य राखणे हा आहे.

GSLV-F18 ची २० वी उड्डाण मोहीम यशस्वी

GSLV-F18 हे भारताच्या Geosynchronous Satellite Launch Vehicle मालिकेतील महत्त्वाचे प्रक्षेपण यान आहे. सुमारे ५० मीटर उंचीच्या या तीन टप्प्यांच्या प्रक्षेपण यानाने NVS-03 उपग्रहाला भूस्थिर संक्रमण कक्षेत पोहोचवण्याचे काम यशस्वीपणे पूर्ण केले.

या मोहिमेत प्रक्षेपण यानाचे तिन्ही टप्पे अपेक्षेप्रमाणे कार्यरत राहिले. विशेषतः अंतिम टप्प्यातील Cryogenic Upper Stage चे यशस्वी कार्य महत्त्वाचे ठरले. उपग्रहाला नियोजित कक्षेत स्थापित केल्यानंतर प्रक्षेपण यानाची मुख्य जबाबदारी पूर्ण झाली.

NVS-03 उपग्रहाचे वजन सुमारे २,२३२ किलोग्रॅम आहे. GTO मध्ये पोहोचल्यानंतर उपग्रह स्वतःच्या propulsion प्रणालीच्या साहाय्याने पुढील कक्षीय हालचाली पूर्ण करून त्याच्या निर्धारित भूस्थिर स्थानावर पोहोचणार आहे. त्यानंतर त्याच्या यंत्रणांची तपासणी आणि कार्यान्वयनाची प्रक्रिया पूर्ण केली जाईल.

NVS-03 मधील स्वदेशी Rubidium Atomic Clock ठरणार महत्त्वाचे वैशिष्ट्य

NVS-03 मधील सर्वांत महत्त्वाच्या तांत्रिक वैशिष्ट्यांपैकी एक म्हणजे त्यात समाविष्ट करण्यात आलेले स्वदेशी विकसित Rubidium Atomic Clock. उपग्रह दिशादर्शन प्रणालीमध्ये अचूक वेळ मोजण्याची क्षमता अत्यंत महत्त्वाची असते. उपग्रहांकडून पृथ्वीवरील उपकरणांना पाठवण्यात येणाऱ्या सिग्नलला प्रवासासाठी किती वेळ लागला, याच्या आधारे संबंधित उपकरणाचे स्थान निश्चित केले जाते.

अणुघड्याळ अत्यंत अचूक वेळ मोजते. त्यामुळे दिशादर्शन प्रणालीतील स्थान निश्चिती आणि वेळेचे समन्वयन अधिक विश्वासार्ह बनवण्यासाठी त्याची महत्त्वाची भूमिका असते. NVS-03 मध्ये स्वदेशी अणुघड्याळासोबत खरेदी केलेली अणुघड्याळेही समाविष्ट आहेत.

भारताने स्वतःचे अणुघड्याळ विकसित केल्यामुळे उपग्रह दिशादर्शनासाठी आवश्यक असलेल्या महत्त्वाच्या तंत्रज्ञानातील परावलंबित्व कमी करण्यास मदत होत आहे. यापूर्वीच्या NavIC उपग्रहांमध्ये परदेशी अणुघड्याळांचा वापर करण्यात आला होता. त्यामुळे स्वदेशी अणुघड्याळ तंत्रज्ञान विकसित करणे हे भारताच्या अंतराळ क्षेत्रातील तांत्रिक स्वावलंबनासाठी महत्त्वाचे पाऊल आहे.

NavIC मध्ये L1 सिग्नलची भर; स्मार्टफोन आणि नागरी वापराला फायदा

NVS-03 चे आणखी एक महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यात L1 सिग्नलचा समावेश करण्यात आला आहे. यापूर्वीच्या NavIC प्रणालीमध्ये प्रामुख्याने L5 आणि S-Band सिग्नलचा वापर केला जात होता. आता L1 सिग्नल उपलब्ध झाल्यामुळे आधुनिक ग्राहक उपकरणे आणि स्मार्टफोनमध्ये NavIC प्रणालीचा वापर अधिक सुलभ होण्यास मदत होऊ शकते.

L1 हा जागतिक स्तरावर अनेक उपग्रह दिशादर्शन प्रणालींमध्ये वापरला जाणारा सिग्नल आहे. त्यामुळे या सिग्नलचा समावेश केल्याने NavIC शी सुसंगत उपकरणांची उपलब्धता वाढवण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची प्रगती झाली आहे.

या तंत्रज्ञानाचा फायदा पुढील क्षेत्रांना होऊ शकतो:

• स्मार्टफोन आणि वाहन नेव्हिगेशन: आधुनिक उपकरणांमध्ये स्थान निश्चिती आणि मार्गदर्शनासाठी NavIC चा वापर वाढवता येईल.

• रेल्वे वाहतूक: रेल्वे गाड्यांचे स्थान आणि हालचालींचे रिअल-टाइम निरीक्षण करण्यासाठी मदत होईल.

• जहाज वाहतूक: समुद्रातील जहाजांचे स्थान आणि मार्ग यांचा मागोवा घेता येईल.

• वाहन ट्रॅकिंग: सार्वजनिक वाहतूक आणि मालवाहतूक वाहनांच्या हालचालींचे निरीक्षण अधिक प्रभावी करता येईल.

• आपत्ती व्यवस्थापन: बचाव पथके, आपत्कालीन वाहने आणि मदतकार्याचे समन्वयन करण्यासाठी दिशादर्शन सेवा उपयोगी ठरू शकतात.

या सुविधा प्रत्यक्ष उपकरणांमध्ये उपलब्ध होण्यासाठी संबंधित उत्पादकांनी NavIC-सुसंगत रिसिव्हर आणि आवश्यक सॉफ्टवेअरचा वापर करणेही गरजेचे आहे.

NavIC म्हणजे काय? भारतासाठी स्वतंत्र दिशादर्शन प्रणालीचे महत्त्व

NavIC म्हणजे Navigation with Indian Constellation. पूर्वी या प्रणालीला Indian Regional Navigation Satellite System (IRNSS) असे संबोधले जात होते. अमेरिकेची GPS, रशियाची GLONASS, युरोपची Galileo आणि चीनची BeiDou यांच्याप्रमाणे भारताने स्वतःची उपग्रह दिशादर्शन व्यवस्था विकसित केली आहे.

NavIC चा मुख्य उद्देश भारताला Positioning, Navigation आणि Timing या महत्त्वाच्या सेवांसाठी स्वतंत्र क्षमता उपलब्ध करून देणे हा आहे. संरक्षण, वाहतूक, दळणवळण, आपत्ती व्यवस्थापन, सागरी सुरक्षा आणि नागरी वापर अशा अनेक क्षेत्रांसाठी अचूक दिशादर्शन आणि वेळेचे समन्वयन महत्त्वाचे असते.

परदेशी प्रणालींवर पूर्णपणे अवलंबून न राहता देशाच्या महत्त्वाच्या सेवांसाठी स्वतःची उपग्रह व्यवस्था असणे हे राष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टीनेही महत्त्वाचे आहे. विशेषतः संकटकाळात किंवा आंतरराष्ट्रीय तणावाच्या परिस्थितीत स्वतंत्र दिशादर्शन प्रणालीची उपलब्धता भारताची तांत्रिक आणि धोरणात्मक क्षमता मजबूत करते.

NavIC ची किमान चार उपग्रहांची कार्यरत संरचना पुन्हा स्थापित

NVS-03 च्या यशस्वी प्रक्षेपणानंतर NavIC प्रणालीच्या कार्यक्षमतेत आणखी सुधारणा झाली आहे. यापूर्वी कार्यरत असलेल्या तीन दिशादर्शक उपग्रहांसोबत NVS-03 ची भर पडल्याने प्रणालीची किमान चार उपग्रहांची कार्यरत संरचना पुन्हा स्थापित झाली आहे. ISRO प्रमुख व्ही. नारायणन यांनी या मोहिमेचे महत्त्व स्पष्ट करताना NavIC ही भारताची धोरणात्मक राष्ट्रीय संपत्ती असल्याचे नमूद केले.

या प्रणालीचा उपयोग केवळ स्मार्टफोनमधील नकाशे किंवा वाहनांचे स्थान शोधण्यापुरता मर्यादित नाही. रेल्वे, जहाजे आणि इतर वाहतूक व्यवस्थांचे रिअल-टाइम ट्रॅकिंग तसेच देशभरातील वेळेचे अचूक समन्वयन यासाठीही NavIC महत्त्वाची ठरणार आहे.

भारत सरकारच्या ‘One Nation, One Time’ उपक्रमातही NavIC ची महत्त्वाची भूमिका आहे. दूरसंचार, आर्थिक व्यवहार, वीज वितरण आणि वाहतूक व्यवस्थांमध्ये भारतीय प्रमाणवेळेचे अचूक समन्वयन करण्यासाठी उपग्रह आधारित वेळेच्या सेवांचा उपयोग होऊ शकतो.

प्रक्षेपणानंतर पुढील प्रक्रिया काय?

NVS-03 उपग्रहाला GTO मध्ये स्थापित केल्यानंतर त्याला निर्धारित भूस्थिर कक्षेत पोहोचवण्यासाठी पुढील कक्षीय हालचाली कराव्या लागतील. त्यानंतर उपग्रहाची स्थिती, दिशादर्शन सिग्नल, अणुघड्याळ आणि इतर उपकरणांची तपासणी केली जाईल.

या तपासण्या पूर्ण झाल्यानंतरच उपग्रहाला नियमित NavIC सेवेसाठी कार्यान्वित करता येईल. त्यामुळे प्रक्षेपण आणि कक्षेत स्थापना यशस्वी झाली असली, तरी उपग्रहाच्या पूर्ण परिचालन सेवांची सुरुवात ही पुढील महत्त्वाची पायरी असेल.

GSLV-F18/NVS-03 मोहिमेच्या यशामुळे भारताच्या स्वदेशी दिशादर्शन व्यवस्थेला महत्त्वाची बळकटी मिळाली आहे. स्वदेशी अणुघड्याळ, L1 सिग्नल आणि पुढील पिढीतील उपग्रह तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून NavIC अधिक सक्षम करण्याच्या ISRO च्या प्रयत्नांना या मोहिमेमुळे नवी चालना मिळाली आहे.

थोडक्यात

• ISRO ने ३० ऑक्टोबर रोजी GSLV-F18 द्वारे NVS-03 उपग्रहाचे यशस्वी प्रक्षेपण केले.

• २,२३२ किलो वजनाचा उपग्रह नियोजित Geosynchronous Transfer Orbit मध्ये स्थापित झाला.

• स्वदेशी Rubidium Atomic Clock आणि L1 सिग्नल ही उपग्रहाची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत.

• NVS-03 मुळे भारताच्या NavIC दिशादर्शन प्रणालीची किमान चार उपग्रहांची कार्यरत संरचना पुन्हा स्थापित झाली.