लेह, २१ ऑगस्ट : पाण्याची तीव्र कमतरता असलेल्या लडाखमध्ये शेतीसाठी उपलब्ध पाण्याचा अधिक प्रभावी वापर करण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल उचलण्यात आले आहे. स्टोक गावातील नाल्यातून वाहणारे हिमनदी वितळजल आता इगू–फेई सिंचन कालव्यात वळवण्यात आले असून, दररोज सुमारे ९ कोटी लिटर पाणी शेतीसाठी उपलब्ध होणार आहे. या उपक्रमामुळे जवळपास १२ गावांना आणि १,००० हून अधिक एकर जमिनीला सिंचनाचा लाभ मिळण्याची अपेक्षा आहे.
🌊लडाखमध्ये सिंधू नदीत वाहून जाणारे पाणी आता शेतात !
🏔️ हिमनदीचे पाणी सिंचनासाठी वळवले
💧 दररोज सुमारे ९ कोटी लिटर पाण्याचा वापर
🌾 १,००० हून अधिक एकर जमीन सिंचनाखाली येणार
🏘️ जवळपास १२ गावांना थेट फायदा🔗 https://t.co/HERWgee7Hr#Ladakh #IndusWaterTreaty #India #Leh pic.twitter.com/6w75lglnwW
— Kalyan Vaibhav News (@KalyanVaibhav10) August 21, 2026
सिंधू नदीत वाहून जाणारे पाणी आता शेतीसाठी
लडाखच्या थंड वाळवंटी प्रदेशात हिमनद्या आणि बर्फ वितळल्याने मोठ्या प्रमाणात पाणी उपलब्ध होते. मात्र त्यातील काही पाणी आतापर्यंत वापरले न जाता सिंधू नदीच्या प्रवाहात वाहून जात होते.
आता स्टोक नाल्यातील या पाण्याचा काही भाग अडवून तो विद्यमान सिंचन व्यवस्थेकडे वळवण्यात आला आहे. त्यामुळे आधी पाण्याअभावी कोरडी राहणारी जमीन सिंचनाखाली आणण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
दररोज ९ कोटी लिटर पाण्याचा वापर
स्टोक नाल्यातील पाण्याचा प्रवाह सुमारे ३६.६० क्युसेक असल्याचे मोजण्यात आले. याचे प्रमाण २४ तासांत जवळपास ९० दशलक्ष लिटर म्हणजेच ९ कोटी लिटर पाणी इतके होते.
यातील सध्या २६ क्युसेक पाणी इगू आणि फेईच्या दिशेने वळवण्यात आले आहे. उर्वरित पाण्याचाही वापर करण्याचे नियोजन सुरू आहे.
दोन ठिकाणी पाण्याचे वळवणे
१४ ऑगस्ट रोजी सिंचन आणि पूर नियंत्रण विभागाने स्टोक नाल्याच्या मुख्य प्रवाहातून अतिरिक्त पाणी वळवण्यासाठी दोन ठिकाणी चर तयार केले.
यातील १९ क्युसेक पाणी इगूच्या दिशेने, तर ७ क्युसेक पाणी फेईच्या दिशेने वळवण्यात आले आहे. त्यामुळे इगू–फेई कालव्यातील पाण्याचा प्रवाह वाढला आहे.
४३ किमी लांबीचा कालवा
इगू–फेई सिंचन कालवा सुमारे ४३ किमी लांबीचा आहे. या कालव्याचे बांधकाम १९७९ ते २००५ या कालावधीत करण्यात आले होते.
विशेष म्हणजे या कालव्याचा सुमारे २०० मीटरचा भाग भूमिगत आहे. स्टोक नाल्याचे पाणी कालव्याच्या प्रवाहात अडथळा निर्माण करू नये, यासाठी या रचनेचा उपयोग करण्यात आला आहे.
दशकांपासून अपुरा वापर
पाण्याचा स्रोत उपलब्ध असूनही या कालव्याला अनेक वर्षे पुरेसा पाणीपुरवठा होत नव्हता. परिणामी कालव्याचा काही भाग निष्क्रिय राहिला आणि परिसरातील शेतीला सिंचनाची कमतरता भासत होती.
आता उपलब्ध हिमनदी वितळजल कालव्याकडे वळवल्याने जुन्या सिंचन व्यवस्थेचा अधिक प्रभावी वापर करण्याची संधी निर्माण झाली आहे.
१,००० हून अधिक एकर जमीन सिंचनाखाली
या उपक्रमाचा सर्वात मोठा फायदा शेतीला होणार आहे. पाण्याच्या अपुऱ्या उपलब्धतेमुळे पूर्वी कोरडी राहणारी १,००० हून अधिक एकर जमीन आता सिंचनाखाली आणण्याचे लक्ष्य आहे.
यामुळे लडाखच्या ग्रामीण भागातील शेतीची उत्पादकता वाढण्यास आणि स्थानिक शेतकऱ्यांच्या उपजीविकेला आधार मिळण्याची शक्यता आहे.
जवळपास १२ गावांना फायदा
या जलव्यवस्थापन उपक्रमाचा लाभ जवळपास १२ गावांना मिळणार आहे.
लडाखसारख्या अत्यंत कमी पर्जन्यमान असलेल्या प्रदेशात सिंचनासाठी हिमनदी वितळजलावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहावे लागते. त्यामुळे उपलब्ध पाण्याचा योग्य वेळी आणि योग्य ठिकाणी वापर करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.
मोठ्या खर्चाशिवाय जलव्यवस्थापन
या उपक्रमाची आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण बाब म्हणजे उपलब्ध माहितीनुसार पाणी वळवण्यासाठी साध्या अभियांत्रिकी उपायांचा वापर करण्यात आला.
१४ ऑगस्ट रोजी यंत्राच्या मदतीने दोन चर तयार करून अतिरिक्त पाणी कालव्याकडे वळवण्यात आले. त्यामुळे मोठ्या नवीन प्रकल्पाऐवजी विद्यमान पायाभूत सुविधांचा वापर करून पाण्याचा अधिक कार्यक्षम उपयोग करण्यात आला.
लडाखसाठी जलसुरक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे पाऊल
लडाख हा उंच पर्वतीय आणि थंड वाळवंटी प्रदेश असल्याने येथे पावसाचे प्रमाण अत्यल्प आहे. त्यामुळे शेतीसाठी हिमवर्षाव आणि हिमनद्या वितळल्याने मिळणारे पाणी अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
अशा परिस्थितीत वाहून जाणारे पाणी सिंचनासाठी वापरण्याची ही पद्धत जलसुरक्षा, शेती आणि स्थानिक स्वावलंबन यासाठी महत्त्वाची ठरू शकते.
पुढील टप्प्यात उर्वरित पाण्याचाही वापर
सध्या २६ क्युसेक पाणी इगू आणि फेईच्या दिशेने वळवण्यात आले आहे. मात्र स्टोक नाल्यातील उर्वरित सुमारे १० क्युसेक पाण्याचा वापर करण्याचे नियोजन प्रशासनाकडून करण्यात येत आहे.
यामुळे भविष्यात सिंचनासाठी उपलब्ध पाण्याचे प्रमाण आणखी वाढण्याची शक्यता आहे.
लडाखच्या शेतीला नवी दिशा
लडाखमध्ये शेतीसाठी जमीन उपलब्ध असली तरी पाण्याची उपलब्धता हा मोठा अडथळा आहे. त्यामुळे विद्यमान कालव्यांमध्ये पाणी वाढवून अधिक जमीन सिंचनाखाली आणण्याचा हा प्रयत्न स्थानिक शेतीसाठी महत्त्वाचा ठरू शकतो.
हिमनदीचे पाणी थेट शेतीपर्यंत पोहोचल्याने पाण्याचा अपव्यय कमी करून उपलब्ध नैसर्गिक संसाधनाचा अधिकाधिक उपयोग करण्याचा मार्ग तयार झाला आहे.
थोडक्यात : लडाख प्रशासनाने स्टोक नाल्यातून दररोज सुमारे ९ कोटी लिटर हिमनदी वितळजल इगू–फेई सिंचन कालव्यात वळवण्यास सुरुवात केली आहे. यापूर्वी हे पाणी वापराविना सिंधू नदीत वाहून जात होते. आता या पाण्यामुळे जवळपास १२ गावांतील १,००० हून अधिक एकर जमीन सिंचनाखाली आणण्याचे लक्ष्य आहे. ४३ किमी लांबीच्या जुन्या इगू–फेई कालव्याचा अधिक प्रभावी वापर करून लडाखच्या जलसुरक्षा आणि शेतीला नवी चालना देण्याचा हा प्रयत्न आहे.