बंगळुरू, २१ ऑगस्ट : सोशल मीडिया आणि डिजिटल माध्यमांवर वेगाने पसरणाऱ्या खोट्या आणि दिशाभूल करणाऱ्या बातम्यांना ओळखण्यासाठी संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) आणि भारतीय विज्ञान संस्था, बंगळुरू (IISc) यांच्या संशोधकांनी ‘HybridNet’ नावाची कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित प्रणाली विकसित केली आहे. उपलब्ध संशोधनानुसार, ही प्रणाली विशेषतः मजकूरासोबत चुकीच्या संदर्भात वापरलेली खरी छायाचित्रे अशा प्रकारच्या दिशाभूल करणाऱ्या मल्टिमीडिया सामग्रीचा शोध घेण्यासाठी तयार करण्यात आली आहे.
‘HybridNet’ नेमके काय करणार?
सामान्यतः खोटी बातमी ओळखताना केवळ बातमीतील मजकूर तपासणे पुरेसे नसते. अनेकदा बातमीसोबत वापरलेले छायाचित्र खरे असते; मात्र त्याला पूर्णपणे चुकीचा संदर्भ दिलेला असतो.
‘HybridNet’ अशा परिस्थितीत मजकूर आणि दृश्य सामग्री यांचा एकत्रित विचार करून बातमी दिशाभूल करणारी आहे का, हे ओळखण्याचा प्रयत्न करते.
कमी प्रशिक्षण डेटामध्येही काम करण्यावर भर
या संशोधनातील महत्त्वाची बाब म्हणजे मोठ्या प्रमाणावर चिन्हांकित केलेल्या डेटावर अवलंबून राहण्याची गरज कमी करण्याचा प्रयत्न.
‘HybridNet’ मध्ये Hybrid Active Learning तंत्राचा वापर करण्यात आला आहे. प्रणालीला सर्व उपलब्ध माहितीवर समान प्रमाणात प्रशिक्षण देण्याऐवजी, सर्वाधिक माहितीपूर्ण आणि महत्त्वाचे नमुने निवडून त्यांचे प्रशिक्षण केले जाते. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर माहितीला मानवी पद्धतीने चिन्हांकित करण्याचा खर्च कमी करण्याचे उद्दिष्ट आहे.
Vision-Language Model ची मदत
या प्रणालीमध्ये Vision-Language Model (VLM) आधारित वैशिष्ट्यांचा वापर केला जातो. म्हणजेच प्रणाली केवळ शब्द वाचत नाही, तर त्यासोबत दिलेल्या छायाचित्राचा संदर्भही समजून घेण्याचा प्रयत्न करते.
यानंतर Reasoning-Aware Classifier (RAC) च्या मदतीने कठीण प्रकरणांचे अधिक सखोल विश्लेषण केले जाते.
संरक्षण क्षेत्रासाठी का महत्त्वाचे?
खोटी माहिती आणि दिशाभूल करणारी सामग्री ही केवळ सामाजिक माध्यमांवरील समस्या राहिलेली नाही. राष्ट्रीय सुरक्षा, संरक्षण, युद्धजन्य परिस्थिती आणि आपत्कालीन प्रसंगांमध्ये चुकीची माहिती मोठ्या प्रमाणावर परिणाम करू शकते.
DRDO च्या AI/ML संशोधन कार्यक्रमात Deepfake शोध, AI आधारित प्रतिमा व व्हिडिओ विश्लेषण, Natural Language Processing, Text Analytics आणि Explainable AI यांसारख्या क्षेत्रांचा समावेश आहे.
Deepfake पासून Fake News पर्यंत
DRDO आधीपासूनच कृत्रिमरीत्या तयार केलेले फोटो आणि व्हिडिओ ओळखण्याच्या तंत्रज्ञानावर काम करत आहे. त्याच्या AI/ML तंत्रज्ञानाच्या यादीत Deepfake शोधण्याचे तंत्रज्ञानही नमूद आहे.
‘HybridNet’ सारख्या संशोधनामुळे मजकूर, छायाचित्र आणि त्यांच्या संदर्भातील विसंगती ओळखण्याच्या क्षमतेला आणखी विस्तार मिळू शकतो.
सोशल मीडियावरील दिशाभूल करणाऱ्या सामग्रीविरोधात महत्त्वाचे पाऊल
आज एखादी जुनी छायाचित्रे किंवा खरा व्हिडिओ पूर्णपणे वेगळ्या घटनेशी जोडून सोशल मीडियावर प्रसारित केला जाऊ शकतो. त्यामुळे केवळ “छायाचित्र खरे आहे की खोटे?” एवढाच प्रश्न महत्त्वाचा नसून, “हे छायाचित्र या बातमीच्या संदर्भात खरे आहे का?” हे तपासणेही आवश्यक आहे.
‘HybridNet’ याच आव्हानावर लक्ष केंद्रित करते.
संशोधन अद्याप विकासाच्या टप्प्यात
एक महत्त्वाची बाब म्हणजे ‘HybridNet’ संदर्भातील उपलब्ध माहिती ही संशोधन आणि पूर्वप्रकाशित शोधनिबंधावर आधारित आहे. त्यामुळे ही प्रणाली सध्या देशभरात कार्यरत असलेली अंतिम सरकारी Fact-Checking सेवा आहे, असा दावा करणे योग्य ठरणार नाही.
मात्र DRDO आणि IISc यांच्या संशोधनातील ही दिशा भविष्यात अधिक सक्षम AI आधारित माहिती पडताळणी प्रणाली विकसित करण्यासाठी महत्त्वाची ठरू शकते.
भारतासाठी वाढते महत्त्व
भारतामध्ये चुकीची माहिती रोखण्यासाठी सरकारी पातळीवरही विविध यंत्रणा कार्यरत आहेत. माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाच्या Press Information Bureau Fact Check Unit कडून केंद्र सरकारशी संबंधित दिशाभूल करणाऱ्या दाव्यांची पडताळणी केली जाते.
अशा पार्श्वभूमीवर AI आधारित स्वयंचलित शोध प्रणाली विकसित झाल्यास मोठ्या प्रमाणातील डिजिटल सामग्रीचे प्राथमिक स्तरावर विश्लेषण करण्यास मदत होऊ शकते.
थोडक्यात : DRDO आणि भारतीय विज्ञान संस्था, बंगळुरू यांच्या संशोधकांनी ‘HybridNet’ नावाची AI आधारित खोटी बातमी शोध प्रणाली विकसित केली आहे. ही प्रणाली विशेषतः मजकूर आणि छायाचित्र यांचा चुकीचा संदर्भ जोडून तयार केलेली दिशाभूल करणारी मल्टिमीडिया सामग्री ओळखण्यावर केंद्रित आहे. Hybrid Active Learning, Vision-Language Model आणि Reasoning-Aware Classifier यांसारख्या तंत्रज्ञानाचा वापर करून कमी प्रशिक्षण डेटामध्येही प्रभावी शोध घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे.