नवी दिल्ली, २ नोव्हेंबर : भारतीय रेल्वे पार्सल वाहतुकीला अधिक सुलभ आणि डिजिटल करण्यासाठी आठ प्रमुख शहरांमध्ये घरपोच पार्सल उचलणे आणि वितरणाची सेवा सुरू करण्याच्या तयारीत आहे. ‘Rail Parcel App – Ghar Se Ghar Tak’ या डिजिटल सुविधेद्वारे ग्राहकांना घरातून किंवा व्यावसायिक ठिकाणाहून पार्सल पाठवता येणार आहे. या योजनेत मुंबई, दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, अहमदाबाद, हैदराबाद, बंगळुरू आणि पुणे या शहरांचा समावेश करण्यात आला आहे. ग्राहकांना रेल्वे स्थानकावरील पार्सल कार्यालयात प्रत्यक्ष जाण्याची गरज कमी करणे, ऑनलाइन बुकिंग उपलब्ध करून देणे आणि रेल्वेच्या वाहतूक जाळ्याचा अधिक प्रभावी वापर करणे हा या उपक्रमाचा उद्देश आहे. मात्र, ही सेवा अद्याप सुरू झालेली नसून ॲपची चाचणी पूर्ण झाल्यानंतर अंमलबजावणीची तारीख जाहीर केली जाणार आहे.
आठ शहरांमध्ये पहिल्या टप्प्यात सेवा
रेल्वे मंत्रालयाच्या २६ ऑक्टोबर २०२६ रोजीच्या Freight Marketing Circular क्रमांक २७ नुसार, ‘Rail Parcel App – Ghar Se Ghar Tak’ या उपक्रमाची सुरुवात पहिल्या टप्प्यात आठ शहरांमध्ये करण्याचे नियोजन आहे. त्यामध्ये पुढील शहरांचा समावेश आहे :
-
दिल्ली
-
मुंबई
-
कोलकाता
-
चेन्नई
-
अहमदाबाद
-
हैदराबाद
-
बंगळुरू
-
पुणे
या शहरांमध्ये सेवा सुरू करण्यासाठी रेल्वे विभाग, Centre for Railway Information Systems (CRIS) आणि खासगी लॉजिस्टिक सेवा पुरवठादार यांच्यात समन्वय साधण्यात येत आहे. संबंधित रेल्वे विभागांना अंमलबजावणीसाठी आवश्यक व्यवस्था करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत.
घरातून पार्सल उचलण्यापासून घरपोच वितरणापर्यंत संपूर्ण प्रक्रिया
या सेवेमध्ये पार्सल वाहतुकीचे तीन टप्पे असतील. पहिल्या टप्प्यात ग्राहकाने ॲप किंवा वेबसाइटवर बुकिंग केल्यानंतर खासगी लॉजिस्टिक भागीदार ग्राहकाच्या घरी किंवा व्यावसायिक ठिकाणी येऊन पार्सल स्वीकारेल. त्यानंतर हे पार्सल संबंधित रेल्वे स्थानकावरील पार्सल कार्यालयात पोहोचवले जाईल.
दुसऱ्या टप्प्यात भारतीय रेल्वे आपल्या रेल्वे नेटवर्कद्वारे पार्सल गंतव्य शहरातील संबंधित स्थानकापर्यंत पोहोचवेल. तिसऱ्या टप्प्यात गंतव्य स्थानकावरून खासगी लॉजिस्टिक भागीदार पार्सल संबंधित ग्राहकाच्या घरापर्यंत किंवा दिलेल्या पत्त्यावर पोहोचवेल.
या व्यवस्थेमुळे रेल्वेची लांब पल्ल्याची वाहतूक क्षमता आणि खासगी कंपन्यांचे स्थानिक वितरण जाळे एकत्रित वापरता येणार आहे.
‘Rail Parcel’ ॲपद्वारे बुकिंग, पेमेंट आणि ट्रॅकिंग
या संपूर्ण व्यवस्थेसाठी CRIS कडून मोबाइल ॲप आणि वेबसाइट विकसित केली जात आहे. ग्राहकांना डिजिटल पद्धतीने पार्सल बुक करता येईल, उपलब्ध लॉजिस्टिक भागीदार निवडता येतील आणि ऑनलाइन पेमेंट करता येईल. पार्सलच्या हालचालींची माहितीही ॲपद्वारे मिळणार आहे.
पार्सल उचलले गेले, रेल्वे स्थानकावर पोहोचले, गंतव्य शहरात दाखल झाले आणि अंतिम पत्त्यावर वितरित झाले, अशा टप्प्यांवरील माहिती ग्राहकांना उपलब्ध करून देण्याचे नियोजन आहे. पॅकेजिंग आणि साठवणुकीसारख्या अतिरिक्त सुविधाही उपलब्ध करून दिल्या जाऊ शकतात.
१५ दिवस आधी बुकिंगची सुविधा
प्रस्तावित नियमांनुसार, ग्राहकांना संबंधित रेल्वेगाडीच्या नियोजित प्रस्थानाच्या १५ दिवस आधीपर्यंत पार्सल बुक करता येणार आहे. मात्र, गाडी सुटण्याच्या एक दिवस आधी बुकिंग बंद होईल. पार्सलचे वजन, आकारमान, प्रवासाचे अंतर आणि रेल्वेगाडीचा प्रकार यानुसार रेल्वे वाहतुकीचे शुल्क निश्चित केले जाईल.
रेल्वेचे वाहतूक शुल्क आणि खासगी लॉजिस्टिक भागीदारांचे घरातून पार्सल उचलण्याचे तसेच अंतिम वितरणाचे शुल्क स्वतंत्रपणे दाखवले जाणार आहे. त्यामुळे ग्राहकांना बुकिंगपूर्वी एकूण खर्चाची माहिती मिळू शकेल.
कोणत्या वस्तू पाठवता येणार?
या सेवेद्वारे विविध प्रकारच्या वस्तूंची वाहतूक करण्याचे नियोजन आहे. यामध्ये फळे आणि भाजीपाला यांसारख्या नाशवंत वस्तू, इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे, फर्निचर, दुचाकी, यंत्रसामग्री, औद्योगिक साधने, खाद्यपदार्थ आणि दैनंदिन वापरातील वस्तूंचा समावेश असेल.
मात्र, स्फोटक, ज्वलनशील, प्रतिबंधित किंवा बेकायदेशीर वस्तूंची बुकिंग करता येणार नाही. पार्सलमधील वस्तूंची अचूक माहिती देणे आणि योग्य पॅकेजिंग करणे ही ग्राहकांची जबाबदारी असेल. रेल्वे वाहतुकीदरम्यान पार्सलचे नुकसान किंवा चोरी झाल्यास लागू रेल्वे नियमांनुसार जबाबदारी निश्चित केली जाईल.
सेवा अद्याप सुरू नाही; ॲपची चाचणी पूर्ण झाल्यानंतर तारीख जाहीर होणार
रेल्वे मंत्रालयाच्या परिपत्रकानुसार, या उपक्रमाची अंमलबजावणी करण्यापूर्वी CRIS कडून आवश्यक चाचण्या पूर्ण केल्या जाणार आहेत. या चाचण्या पूर्ण झाल्यानंतर रेल्वे मंडळाकडून संबंधित विभागांना सेवा सुरू करण्याची तारीख कळवली जाईल. त्यामुळे आठ शहरांची घोषणा झाली असली तरी ग्राहकांसाठी प्रत्यक्ष बुकिंग सुरू झाल्याचे समजू नये.
यापूर्वी दक्षिण मध्य रेल्वेने २५ फेब्रुवारी २०२६ रोजी ‘Rail Parcel’ या ॲप-आधारित पार्सल लॉजिस्टिक सेवेचा एक वर्षाचा प्रायोगिक उपक्रम सुरू केला होता. हा उपक्रम हैदराबाद, विशाखापट्टणम, विजयवाडा, गुंटूर, राजमहेंद्रवरम, बंगळुरू आणि चेन्नई येथील १७ स्थानकांवर राबवण्यात येत आहे. नव्या आठ शहरांच्या योजनेसाठी या अनुभवाचा आणि डिजिटल व्यवस्थेचा उपयोग होण्याची अपेक्षा आहे.
मुंबई आणि पुण्यातील नागरिकांना काय फायदा?
मुंबई आणि पुणे या दोन्ही शहरांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर वैयक्तिक तसेच व्यावसायिक पार्सलची वाहतूक होते. सध्या रेल्वेने पार्सल पाठवण्यासाठी संबंधित स्थानकावरील पार्सल कार्यालयात जावे लागते. नवीन सेवा सुरू झाल्यानंतर घरातूनच पार्सल उचलण्याची आणि गंतव्यस्थानी पोहोचवण्याची सुविधा उपलब्ध होईल.
विशेषतः लघुउद्योजक, ई-कॉमर्स व्यवसाय, व्यापारी, औद्योगिक क्षेत्रातील कंपन्या आणि नियमितपणे वस्तू पाठवणाऱ्या ग्राहकांसाठी ही सुविधा उपयुक्त ठरू शकते. रेल्वेच्या तुलनेने मोठ्या वाहतूक क्षमतेचा वापर करून खासगी कुरिअर सेवांना पर्याय उपलब्ध करण्याच्या दृष्टीनेही हा उपक्रम महत्त्वाचा आहे. मात्र, प्रत्यक्ष उपयोगिता ही सेवा सुरू झाल्यानंतरचे दर, वितरणाचा कालावधी आणि उपलब्ध लॉजिस्टिक भागीदार यांच्या कार्यक्षमतेवर अवलंबून असेल.
थोडक्यात :
-
भारतीय रेल्वे आठ शहरांमध्ये ‘Rail Parcel App – Ghar Se Ghar Tak’ सेवा सुरू करण्याच्या तयारीत आहे.
-
मुंबई, पुणे, दिल्ली, कोलकाता, चेन्नई, अहमदाबाद, हैदराबाद आणि बंगळुरूचा पहिल्या टप्प्यात समावेश आहे.
-
खासगी भागीदार घरातून पार्सल उचलतील आणि गंतव्यस्थानी घरपोच वितरण करतील; रेल्वे मधल्या टप्प्यातील वाहतूक करेल.
-
ॲपद्वारे बुकिंग, डिजिटल पेमेंट आणि पार्सल ट्रॅकिंगची सुविधा मिळणार आहे.
-
CRIS ची चाचणी पूर्ण झाल्यानंतरच सेवेची अंमलबजावणी तारीख जाहीर होणार आहे.