भारताच्या स्वदेशी विमानवाहू युद्धनौकेवर फ्रान्सच्या राफेल-M चे पहिले लँडिंग; आयएनएस विक्रांतवर पहिल्याच प्रयत्नात यशस्वी चाचणी !

नवी दिल्ली, ३० ऑक्टोबर : भारतीय नौदलाच्या विमानवाहू युद्धक्षमतेच्या दृष्टीने महत्त्वाची घडामोड घडली आहे. फ्रान्समध्ये विकसित करण्यात आलेल्या Rafale Marine (Rafale-M) या लढाऊ विमानाने २९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी भारताच्या स्वदेशी विमानवाहू युद्धनौका आयएनएस विक्रांतवर पहिल्याच प्रयत्नात यशस्वी लँडिंग केले. गोव्यात सुरू असलेल्या चाचण्यांच्या दरम्यान ही कामगिरी पार पडली. भारतीय नौदलाने ३० ऑक्टोबर रोजी या यशस्वी लँडिंगचा व्हिडिओ प्रसिद्ध केला आणि या चाचण्यांना नौदलातील विमानाच्या परिचालनाच्या दिशेने पहिले महत्त्वाचे पाऊल म्हटले.

🇮🇳 INS विक्रांतवर Rafale-M चे पहिले यशस्वी लँडिंग !

✈️ २९ ऑक्टोबर रोजी पहिल्याच प्रयत्नात यश
⚓ गोव्यात सुरू असलेल्या परिचालन चाचण्यांदरम्यान ऐतिहासिक टप्पा
🛡️ भारताने फ्रान्सकडून २६ Rafale Marine विमाने खरेदी केली

🔗 https://t.co/ddmJMcAtQe

#RafaleM #INSVikrant #IndianNavy https://t.co/638A2FHgMx

— Kalyan Vaibhav News (@KalyanVaibhav10) October 30, 2026

या चाचणीचे महत्त्व केवळ एका लढाऊ विमानाच्या लँडिंगपुरते मर्यादित नाही. भारतीय नौदलाच्या विमानवाहू युद्धनौकेवर परदेशी बनावटीच्या आधुनिक नौदल लढाऊ विमानाचे यशस्वी अवतरण झाल्याने आयएनएस विक्रांत आणि राफेल-M यांच्यातील परिचालन सुसंगतता तपासण्याच्या प्रक्रियेला महत्त्वाची चालना मिळाली आहे. विमानवाहू नौकेवरून लढाऊ विमानांचे उड्डाण आणि सुरक्षित लँडिंग ही अत्यंत अचूकता, तांत्रिक समन्वय आणि विशेष प्रशिक्षणाची मागणी करणारी प्रक्रिया असते.

भारताने फ्रान्ससोबत २६ Rafale Marine विमानांच्या खरेदीचा करार केला आहे. या विमानांमध्ये २२ एक आसनी लढाऊ विमाने आणि चार दोन आसनी प्रशिक्षण विमाने आहेत. या विमानांचे वितरण २०२८ पासून सुरू होण्याची अपेक्षा आहे. त्यामुळे सध्या सुरू असलेल्या चाचण्या भविष्यातील तैनातीसाठी आवश्यक तांत्रिक तयारीचा भाग आहेत.

STOBAR प्रणालीशी सुसंगतता तपासण्याचे मोठे आव्हान

या चाचणीमागील प्रमुख तांत्रिक आव्हान म्हणजे राफेल-M आणि आयएनएस विक्रांतच्या विमान परिचालन प्रणालीतील सुसंगतता. राफेल-M ची मूळ रचना CATOBAR (Catapult Assisted Take-Off But Arrested Recovery) प्रकारच्या विमानवाहू युद्धनौकांवरून परिचालन करण्यासाठी विकसित करण्यात आली आहे. या प्रणालीमध्ये विमानाला कॅटपल्टच्या साहाय्याने वेग देऊन उड्डाण करवले जाते आणि लँडिंगच्या वेळी डेकवरील अरेस्टर वायरच्या मदतीने विमान थांबवले जाते.

मात्र, भारताची आयएनएस विक्रांत ही STOBAR (Short Take-Off But Arrested Recovery) प्रणालीवर आधारित आहे. या प्रणालीमध्ये विमानाला युद्धनौकेच्या पुढील भागातील स्की-जम्प रॅम्पवरून वेग घेऊन उड्डाण करावे लागते. लँडिंग करताना विमानाच्या मागील बाजूला असलेल्या विशेष हुकच्या साहाय्याने डेकवरील अरेस्टर वायर पकडून विमान थांबवले जाते. त्यामुळे राफेल-M ला विक्रांतच्या या विशिष्ट प्रणालीशी जुळवून घेण्यासाठी आवश्यक चाचण्या कराव्या लागत आहेत.

या प्रक्रियेत विमानाचे वजन, इंधन आणि शस्त्रसज्जता, स्की-जम्पवरून उड्डाणाची कामगिरी, लँडिंगचा वेग, अरेस्टर वायरशी होणारा संपर्क आणि विमानाच्या लँडिंग गिअरवरील ताण अशा विविध बाबींची तपासणी केली जाते. पहिल्या यशस्वी लँडिंगमुळे महत्त्वाचा टप्पा पूर्ण झाला आहे.

आयएनएस विक्रांतच्या हवाई क्षमतेत राफेल-M ची भर

आयएनएस विक्रांत ही भारतातच बांधण्यात आलेली पहिली स्वदेशी विमानवाहू युद्धनौका आहे. कोचीन शिपयार्ड लिमिटेडने तिची निर्मिती केली असून, २ सप्टेंबर २०२२ रोजी नौदलात तिचा समावेश झाला. सुमारे ४५ हजार टन विस्थापन क्षमता असलेल्या या युद्धनौकेवरून लढाऊ विमाने आणि हेलिकॉप्टरच्या साहाय्याने समुद्रातील हवाई मोहिमा राबवता येतात.

राफेल-M चा समावेश झाल्यानंतर आयएनएस विक्रांतच्या हवाई दलाला आधुनिक बहुउद्देशीय लढाऊ विमानाची क्षमता मिळेल. हवाई संरक्षण, समुद्रावरील लक्ष्यांवर हल्ले, टेहळणी आणि महत्त्वाच्या सागरी क्षेत्रांमध्ये हवाई वर्चस्व राखणे अशा विविध मोहिमांसाठी या विमानाचा वापर करता येईल.

राफेल-M हे फ्रान्सच्या Dassault Aviation कंपनीने विकसित केलेले नौदलासाठीचे लढाऊ विमान आहे. त्याची रचना विमानवाहू युद्धनौकेवरील मर्यादित जागा, कठीण लँडिंग आणि समुद्री वातावरणातील परिचालन लक्षात घेऊन करण्यात आली आहे. त्यात मजबूत लँडिंग गिअर, फोल्ड करता येणारे पंख आणि विमानवाहू युद्धनौकेवर उतरण्यासाठी विशेष अरेस्टर हुक देण्यात आला आहे.

२६ विमानांचा करार; २०२८ पासून वितरण अपेक्षित

भारत आणि फ्रान्सदरम्यान २८ एप्रिल २०२५ रोजी २६ Rafale Marine विमानांच्या खरेदीसाठी आंतरसरकारी करारावर स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या. या कराराचे मूल्य सुमारे ₹६३,००० कोटी आहे. त्यामध्ये २२ एक आसनी लढाऊ विमाने आणि चार दोन आसनी प्रशिक्षण विमानांचा समावेश आहे.

या करारात केवळ विमानांची खरेदीच नाही, तर वैमानिकांचे प्रशिक्षण, फ्लाइट सिम्युलेटर, शस्त्रसामग्री, सुटे भाग आणि दीर्घकालीन देखभाल सहाय्याचाही समावेश आहे. भारतीय बनावटीची शस्त्रे विमानांमध्ये समाविष्ट करण्यासाठी तंत्रज्ञान हस्तांतरणाची तरतूदही करण्यात आली आहे.

विमानांचे वितरण २०२८ पासून सुरू होण्याची अपेक्षा आहे. संपूर्ण ताफ्याचे वितरण २०२८ अखेर किंवा २०२९ च्या सुरुवातीपर्यंत होण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.

भारतीय नौदलाच्या MiG-29K ताफ्याला आधुनिक पर्याय

सध्या भारतीय नौदलाच्या विमानवाहू युद्धनौकांवर रशियन बनावटीची MiG-29K लढाऊ विमाने कार्यरत आहेत. राफेल-M च्या समावेशामुळे नौदलाच्या लढाऊ विमान ताफ्याला आधुनिक पर्याय उपलब्ध होईल. या विमानांचा वापर प्रामुख्याने आयएनएस विक्रांत आणि आयएनएस विक्रमादित्य या दोन्ही विमानवाहू युद्धनौकांवर करण्याचे नियोजन आहे.

भारतीय हवाई दलाकडे यापूर्वीच ३६ Rafale विमाने कार्यरत आहेत. त्यामुळे नौदलासाठीही याच विमानप्रकाराची निवड केल्याने प्रशिक्षण, सुटे भाग, देखभाल आणि तांत्रिक सहाय्याच्या बाबतीत काही प्रमाणात समानता राखता येईल.

राफेल-M च्या पहिल्या यशस्वी लँडिंगमुळे भारताच्या विमानवाहू युद्धनौकेवर या विमानाच्या परिचालनासाठी महत्त्वाचा तांत्रिक टप्पा पार झाला आहे. आता पुढील चाचण्या, आवश्यक प्रमाणन आणि विमानांची प्रत्यक्ष सुपूर्दगी पूर्ण झाल्यानंतरच भारतीय नौदलात या लढाऊ विमानांचा नियमित वापर सुरू होईल.

थोडक्यात

• २९ ऑक्टोबर रोजी Rafale-M ने आयएनएस विक्रांतवर पहिल्याच प्रयत्नात यशस्वी लँडिंग केले.

• भारताने फ्रान्सकडून २२ एक आसनी आणि चार प्रशिक्षण विमानांसह एकूण २६ विमाने खरेदी केली आहेत.

• विमानांचे वितरण २०२८ पासून सुरू होण्याची अपेक्षा आहे.

• या चाचण्यांमुळे आयएनएस विक्रांतवरील राफेल-M च्या परिचालनाची तयारी पुढे सरकली आहे.