१ नोव्हेंबरपासून भारतात Caller ID अनिवार्य; अनोळखी कॉलवरही दिसणार नोंदणीकृत नाव !

नवी दिल्ली, १७ ऑक्टोबर : अनोळखी मोबाईल क्रमांकावरून येणाऱ्या कॉलची ओळख पटवणे अधिक सोपे करण्यासाठी केंद्र सरकारने महत्त्वाचा निर्णय घेतला आहे. दूरसंचार विभागाने (Department of Telecommunications – DoT) देशातील दूरसंचार सेवा पुरवठादारांना १ नोव्हेंबर २०२६ पासून 4G आणि त्यापुढील तंत्रज्ञानावर आधारित मोबाईल नेटवर्कवर Calling Name Presentation (CNAP) सेवा लागू करण्याचे निर्देश दिले आहेत. या सुविधेमुळे फोनवर कॉल करणाऱ्याचा मोबाईल क्रमांक आणि टेलिकॉम ऑपरेटरच्या ग्राहक नोंदींमध्ये असलेले नाव दिसेल. समोरच्या व्यक्तीचा क्रमांक फोनमध्ये सेव्ह नसला, तरी तिची ओळख समजण्यास मदत होईल. DoT ने १३ ऑक्टोबर रोजी जारी केलेल्या परिपत्रकानुसार, ही सेवा वापरण्यासाठी ग्राहकांना स्वतंत्रपणे अर्ज करण्याची आवश्यकता नसेल.

या निर्णयामुळे अनोळखी कॉल ओळखण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या Truecaller सारख्या तृतीय-पक्षीय अॅप्सवरील अवलंबित्व काही प्रमाणात कमी होऊ शकते. मात्र, CNAP ही प्रामुख्याने कॉल करणाऱ्याच्या दूरसंचार नोंदींवर आधारित नाव दाखवणारी सेवा आहे. ती प्रत्येक कॉल सुरक्षित असल्याची खात्री देत नाही किंवा सर्व Spam Calls आणि आर्थिक फसवणूक आपोआप रोखत नाही.

CNAP म्हणजे काय? कॉल करणाऱ्याचे नाव कसे दिसणार?

CNAP चे पूर्ण नाव Calling Name Presentation असे आहे. या सुविधेत फोनवर येणाऱ्या कॉलच्या वेळी क्रमांकासोबत कॉल करणाऱ्या ग्राहकाचे नावही दाखवले जाते. हे नाव कॉल करणाऱ्या व्यक्तीच्या दूरसंचार सेवा पुरवठादाराकडे असलेल्या Subscriber Data Record मधून घेतले जाईल.

सध्या मोबाईलवर एखादा अनोळखी क्रमांक दिसल्यास अनेक ग्राहक त्या क्रमांकाची ओळख शोधण्यासाठी Truecaller किंवा अन्य अॅप्सचा वापर करतात. CNAP मध्ये मात्र नाव दाखवण्यासाठी स्वतंत्र अॅपच्या डेटाबेसवर अवलंबून राहण्याऐवजी टेलिकॉम ऑपरेटरच्या ग्राहक नोंदी वापरल्या जातील.

DoT च्या निर्देशानुसार, कॉल प्राप्त करणाऱ्या व्यक्तीच्या स्क्रीनवर क्रमांक आणि नावासाठी स्वतंत्र माहिती दिसेल. ही सुविधा टेलिकॉम नेटवर्कच्या पातळीवर कार्यरत असेल आणि पात्र नेटवर्कवर ती ग्राहकांसाठी पूर्वनियोजित पद्धतीने उपलब्ध करून दिली जाईल.

सेव्ह नसलेल्या नंबरवर कोणते नाव दिसणार?

नव्या व्यवस्थेत फोन करणाऱ्याचा क्रमांक सेव्ह आहे की नाही आणि कॉल भारतातून येत आहे की परदेशातून, यानुसार स्क्रीनवर दिसणारी माहिती बदलू शकते.

ही माहिती DoT च्या नव्या CNAP निर्देशांनुसार आहे. विशेषतः, फोनमध्ये आधीपासून सेव्ह असलेल्या नावाला प्राधान्य दिले जाईल. त्यामुळे नेटवर्कवर नोंदवलेले नाव आणि ग्राहकाने फोनमध्ये सेव्ह केलेले नाव वेगळे असल्यास स्क्रीनवर सेव्ह केलेले नाव दिसेल.

4G आणि 5G नेटवर्कवर १ नोव्हेंबरपासून अंमलबजावणी

DoT ने १३ ऑक्टोबर २०२६ रोजी जारी केलेल्या परिपत्रकात सर्व पात्र दूरसंचार सेवा पुरवठादारांना १ नोव्हेंबरपासून त्यांच्या 4G आणि त्यापुढील तंत्रज्ञानावर आधारित वायरलेस नेटवर्कवर CNAP लागू करण्याचे निर्देश दिले आहेत.

या निर्णयापूर्वी दूरसंचार कंपन्यांनी 4G आणि त्यापुढील नेटवर्कवर या सुविधेच्या चाचण्या केल्या होत्या. त्यामुळे Airtel, Jio आणि Vodafone Idea यांसारख्या सेवा पुरवठादारांना आपल्या नेटवर्कमध्ये आवश्यक तांत्रिक व्यवस्था उपलब्ध करून द्यावी लागेल.

मात्र, २G, ३G आणि Landline नेटवर्कसाठी १ नोव्हेंबरची अंमलबजावणी तारीख निश्चित करण्यात आलेली नाही. या नेटवर्कवर सेवा सुरू करण्याचा प्रश्न स्वतंत्रपणे तपासला जाणार असल्याचे DoT ने स्पष्ट केले आहे.

KYC मधील नाव दिसणार; मात्र ते खरे असल्याची हमी कितपत?

CNAP मधील नाव टेलिकॉम ऑपरेटरच्या ग्राहक नोंदींमधून घेतले जाणार आहे. त्यामुळे सामान्यतः कॉल करणाऱ्याने सिम कार्ड घेताना सादर केलेल्या कागदपत्रांच्या आधारे नोंदवलेले नाव स्क्रीनवर दिसेल.

यामुळे अनोळखी नंबरवरून कॉल करणाऱ्या व्यक्तीची ओळख पटवण्यास मदत होऊ शकते. उदाहरणार्थ, एखाद्या व्यक्तीला अनोळखी क्रमांकावरून बँक, कुरिअर कंपनी किंवा सरकारी कार्यालयाच्या नावाने फोन आल्यास स्क्रीनवर दिसणाऱ्या नावाची तुलना कॉल करणाऱ्याच्या दाव्याशी करता येईल.

तथापि, KYC आधारित नाव दिसणे म्हणजे कॉल करणारा खरोखरच त्या संस्थेचा प्रतिनिधी आहे, असे सिद्ध होत नाही. एखाद्या व्यक्तीने स्वतःची ओळख चुकीच्या पद्धतीने वापरली असेल, कॉलमध्ये बनावट दावे केले असतील किंवा फसवणुकीचा प्रयत्न केला असेल, तर केवळ स्क्रीनवर दिसणाऱ्या नावावरून त्याची सत्यता निश्चित करता येणार नाही.

त्यामुळे कोणत्याही अनोळखी कॉलवर OTP, UPI PIN, बँक खात्याची माहिती किंवा इतर गोपनीय तपशील देण्यापूर्वी स्वतंत्रपणे पडताळणी करणे आवश्यक राहील. CNAP ही ओळख तपासण्यास मदत करणारी सुविधा आहे; ती संपूर्ण फसवणूक प्रतिबंधक यंत्रणा नाही.

Truecaller ची गरज संपणार का?

CNAP लागू झाल्यानंतर अनोळखी कॉल करणाऱ्याचे नाव पाहण्यासाठी प्रत्येक ग्राहकाला Truecaller सारखे स्वतंत्र अॅप वापरण्याची आवश्यकता राहणार नाही. नेटवर्कवर उपलब्ध असलेली नोंद स्क्रीनवर दिसणार असल्याने मूलभूत Caller Identification साठी तृतीय-पक्षीय अॅप्सवरील अवलंबित्व कमी होण्याची शक्यता आहे.

मात्र, Truecaller आणि अशा अॅप्समध्ये वापरकर्त्यांनी नोंदवलेले Spam Tags, संशयास्पद कॉलची ओळख, समुदायाकडून मिळणारी माहिती आणि इतर अतिरिक्त सुविधा असू शकतात. CNAP चा मुख्य उद्देश ऑपरेटरच्या नोंदीतील नाव दाखवणे हा आहे. त्यामुळे दोन्ही सेवांची कार्यपद्धती आणि उपलब्ध माहिती पूर्णपणे समान नाही.

CNAP मुळे प्रत्येक Spam Call आपोआप थांबेल, सर्व फसवणूक करणारे नंबर ओळखले जातील किंवा तृतीय-पक्षीय अॅप्सची गरज पूर्णपणे संपेल, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.

इंटरनेट कनेक्शनची गरज लागणार का?

CNAP ही दूरसंचार नेटवर्कच्या पातळीवर कार्यरत असलेली सेवा आहे. कॉल करणाऱ्याचे नाव मिळवण्यासाठी ग्राहकाला स्वतंत्र Caller ID अॅप उघडण्याची किंवा त्या अॅपला इंटरनेटद्वारे माहिती शोधण्याची आवश्यकता नसते.

DoT च्या निर्देशानुसार, कॉल येताना प्राप्तकर्त्याचा ऑपरेटर कॉल करणाऱ्या ऑपरेटरच्या डेटाबेसमधून संबंधित नाव मिळवेल. त्यामुळे नाव दाखवण्यासाठी तृतीय-पक्षीय अॅपवर अवलंबून राहण्याची गरज कमी होते. मात्र, फोन, नेटवर्क आणि सेवा पुरवठादाराची तांत्रिक सुसंगतता यांवर प्रत्यक्ष अनुभव अवलंबून राहू शकतो.

कंपन्यांना अधिकृत Business Name दाखवण्याची सुविधा

व्यवसाय आणि Bulk Mobile Connections साठी DoT ने स्वतंत्र तरतूद केली आहे. पात्र व्यावसायिक ग्राहकांना टेलिकॉम ऑपरेटरच्या नोंदीतील नावाऐवजी पडताळलेले Preferred Name दाखवण्याची सुविधा दिली जाऊ शकते.

यासाठी व्यवसायाचे नाव पुढीलपैकी एखाद्या अधिकृत नोंदीशी संबंधित असणे आवश्यक आहे:

• Trade Marks Registry मध्ये नोंदणीकृत ट्रेडमार्क.

• GST पोर्टलवर नोंदवलेले व्यावसायिक नाव.

टेलिकॉम ऑपरेटरला संबंधित कागदपत्रे तपासून नावाची पडताळणी करावी लागेल. त्यामुळे व्यवसायांना ग्राहकांसमोर ओळख पटवणे सोपे होऊ शकते आणि नोंदणीशी संबंधित नसलेले नाव मनमानीपणे दाखवण्यावर नियंत्रण ठेवता येईल.

मात्र, या सुविधेमुळे प्रत्येक व्यावसायिक कॉल पूर्णपणे विश्वासार्ह ठरेल, असे नाही. ग्राहकांनी संशयास्पद आर्थिक व्यवहार, लिंक, OTP किंवा वैयक्तिक माहितीच्या मागणीबाबत नेहमी सावध राहणे आवश्यक आहे.

गोपनीयतेसाठी काय तरतुदी आहेत?

Caller ID सेवा व्यापक स्तरावर लागू करताना नागरिकांच्या वैयक्तिक माहितीचे संरक्षण हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. DoT च्या निर्देशांनुसार, दूरसंचार ऑपरेटरनी Security-by-Design तत्त्वाचा अवलंब करायचा आहे.

कॉल येताना नाव मिळवण्यासाठी होणाऱ्या Query-Response प्रक्रियेतून प्राप्त झालेली नावाची माहिती कॉल संपल्यानंतर साठवून ठेवली जाणार नाही, अशी व्यवस्था असणे आवश्यक आहे. याशिवाय ऑपरेटरच्या डेटाबेस आणि नेटवर्कने ही माहिती सुरक्षितपणे आणि वेळेत पुरवता यावी, अशी तांत्रिक क्षमता राखणे अपेक्षित आहे.

DoT च्या निर्देशांमध्ये Calling Line Identification Restriction (CLIR) सुविधा सक्रिय असलेल्या ग्राहकांसाठीही अपवाद आहे. अशा ग्राहकांचे नाव प्राप्तकर्त्याच्या स्क्रीनवर दाखवले जाणार नाही.

महत्त्वाची नोंद: प्रत्येक ग्राहकाला CNAP मधून स्वतंत्रपणे बाहेर पडण्यासाठी सर्वसाधारण Opt-out पर्याय उपलब्ध असल्याचे उपलब्ध परिपत्रकातून स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे प्रत्येक ग्राहक स्वतःच्या इच्छेनुसार ही सुविधा सहज बंद करू शकेल, असा दावा सध्या निश्चितपणे करता येत नाही.

तक्रारींसाठी दूरसंचार कंपन्यांना व्यवस्था उभारावी लागणार

नव्या Caller Name Presentation सुविधेमुळे चुकीचे नाव दिसणे, नोंदी अद्ययावत नसणे किंवा व्यावसायिक नावाच्या पडताळणीबाबत प्रश्न निर्माण होऊ शकतात. अशा परिस्थितीत ग्राहकांना तक्रार नोंदवता यावी यासाठी टेलिकॉम सेवा पुरवठादारांना तक्रार निवारण व्यवस्था तयार करावी लागणार आहे.

DoT च्या निर्देशांनुसार, ऑपरेटरनी CNAP संबंधित तक्रारी स्वीकारणे, त्यांची नोंद ठेवणे आणि निर्धारित कालमर्यादेत त्यांचे निराकरण करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे ग्राहकांना चुकीच्या Caller Name बाबत संबंधित सेवा पुरवठादाराकडे दाद मागण्याची व्यवस्था उपलब्ध होईल.

TRAI च्या शिफारशींनंतर केंद्राचा निर्णय

या निर्णयामागे भारतीय दूरसंचार नियामक प्राधिकरणाच्या (TRAI) २३ फेब्रुवारी २०२४ रोजी प्रसिद्ध झालेल्या CNAP संबंधी शिफारशी आहेत. त्यानंतर DoT आणि दूरसंचार सेवा पुरवठादारांमध्ये अंमलबजावणी, ग्राहकांच्या KYC नोंदी आणि तांत्रिक बाबींवर चर्चा व चाचण्या झाल्या.

आता १ नोव्हेंबर २०२६ पासून देशभरातील 4G आणि त्यापुढील मोबाईल नेटवर्कवर सेवा सुरू करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. प्रत्यक्ष वापरात ही सुविधा किती प्रभावी ठरते, चुकीच्या नावांच्या तक्रारी किती येतात आणि Spam Calls ओळखण्यास कितपत मदत होते, हे अंमलबजावणीनंतर स्पष्ट होईल.

नागरिकांनी काय लक्षात ठेवावे?

CNAP मुळे अनोळखी कॉल ओळखण्याची प्रक्रिया सोपी होण्याची शक्यता आहे. तरीही स्क्रीनवर नाव दिसल्याने कॉल सुरक्षित असल्याची खात्री मिळत नाही. नागरिकांनी पुढील बाबी लक्षात ठेवाव्यात:

• अनोळखी कॉलवर OTP, UPI PIN किंवा बँकिंग पासवर्ड सांगू नका.

• बँक किंवा सरकारी कार्यालयातून बोलत असल्याचा दावा करणाऱ्या व्यक्तीची अधिकृत माध्यमातून पडताळणी करा.

• स्क्रीनवर दिसणारे नाव आणि कॉल करणाऱ्याचा दावा यांत विसंगती असल्यास सावध राहा.

• संशयास्पद कॉल किंवा आर्थिक फसवणुकीचा प्रयत्न झाल्यास संबंधित दूरसंचार ऑपरेटर आणि अधिकृत सायबर गुन्हे तक्रार यंत्रणेकडे तक्रार करा.

• व्यावसायिक कॉलवरील नाव हे नोंदणीची माहिती दर्शवू शकते; ते प्रत्येक व्यवहाराच्या वैधतेचा पुरावा नाही.

थोडक्यात

• १ नोव्हेंबर २०२६ पासून 4G आणि त्यापुढील मोबाईल नेटवर्कवर CNAP लागू करण्याचे DoT चे निर्देश.

• अनोळखी भारतीय क्रमांकासोबत टेलिकॉम ऑपरेटरच्या नोंदीतील नाव दिसणार.

• सेव्ह केलेल्या क्रमांकासाठी फोनमधील Contact Name ला प्राधान्य.

• आंतरराष्ट्रीय अनसेव्ह्ड कॉलवर “International Call” असा उल्लेख.

• पात्र व्यवसायांना पडताळलेले Preferred Name दाखवण्याची सुविधा.

• 2G, 3G आणि Landline साठी स्वतंत्र निर्णय होणार.

• नाव मिळवण्यासाठी स्वतंत्र Caller ID अॅप किंवा इंटरनेटवर आधारित अॅप शोधण्याची गरज कमी होऊ शकते.

• CLIR सक्रिय असलेल्या ग्राहकांचे नाव दाखवले जाणार नाही.

• सर्व ग्राहकांसाठी स्वतंत्र Opt-out पर्याय असल्याची स्पष्ट पुष्टी उपलब्ध नाही.

• CNAP मुळे Spam Calls किंवा Cyber Fraud पूर्णपणे थांबतील, याची हमी नाही.