नवी दिल्ली, २९ जुलै : वाघ संवर्धनाच्या क्षेत्रात भारताने आणखी एक ऐतिहासिक टप्पा गाठला आहे. भारतामध्ये आता जगातील सुमारे ७० टक्के वन्य वाघांचे वास्तव्य असून, देशातील वाघांची संख्या २००६ मधील १,४११ वरून २०२२ मध्ये ३,६८२ पर्यंत पोहोचली आहे. विज्ञानाधारित संवर्धन, कठोर वन्यजीव संरक्षण धोरणे, Project Tiger, तंत्रज्ञानाधारित देखरेख आणि स्थानिक समुदायांच्या सहभागामुळे भारत आज जागतिक वाघ संवर्धनात आघाडीवर असल्याचे केंद्र सरकारने International Tiger Day निमित्त प्रसिद्ध केलेल्या माहितीत नमूद केले आहे.
२००६ नंतर वाघांची संख्या दुप्पटीहून अधिक
All India Tiger Estimation 2022 नुसार, भारतातील वन्य वाघांची संख्या १,४११ वरून ३,६८२ इतकी वाढली आहे. ही जगातील सर्वात मोठ्या वन्यजीव गणनांपैकी एक मानली जाते. २० राज्यांमध्ये पसरलेल्या विस्तृत सर्वेक्षणात लाखो किलोमीटर क्षेत्राचे निरीक्षण करून ही आकडेवारी निश्चित करण्यात आली.
जगातील सुमारे ७०% वन्य वाघ भारतात
सध्याच्या जागतिक अंदाजानुसार, जगातील जवळपास ७० टक्के वन्य वाघ भारतात आहेत. त्यामुळे भारत हा जगातील सर्वात मोठा वन्य वाघांचा अधिवास ठरला आहे. तज्ज्ञांच्या मते, हा केवळ वन्यजीव संवर्धनाचा नव्हे तर पर्यावरणीय व्यवस्थापनाचा आणि जैवविविधता संरक्षणाचा महत्त्वपूर्ण यशस्वी नमुना आहे.
Project Tiger ठरला परिवर्तनाचा पाया
१९७३ मध्ये सुरू झालेल्या Project Tiger मुळे देशभरात वाघांसाठी संरक्षित अधिवास निर्माण करण्यात आले. सध्या भारतात ५८ Tiger Reserves असून ते सुमारे ८४,५०० चौरस किलोमीटर क्षेत्रात पसरले आहेत. या संरक्षित क्षेत्रांमुळे वाघांसह इतर वन्यजीव, जंगल आणि जलस्रोतांचेही संरक्षण होत आहे.
तंत्रज्ञानाचा प्रभावी वापर
वाघांच्या संरक्षणासाठी Camera Traps, GIS Mapping, Artificial Intelligence आधारित विश्लेषण, ड्रोन, वैज्ञानिक मॉनिटरिंग आणि नियमित गणना यांसारख्या आधुनिक तंत्रज्ञानाचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जात आहे. त्यासोबतच शिकारीविरोधी मोहिमा आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यामुळे संवर्धन अधिक प्रभावी झाले आहे.
पर्यावरण संरक्षणालाही मिळाले बळ
वाघ हा परिसंस्थेतील सर्वोच्च शिकारी (Apex Predator) असल्याने त्याचे संरक्षण म्हणजे संपूर्ण जंगल परिसंस्थेचे संरक्षण मानले जाते. वाघांचे अधिवास सुरक्षित राहिल्यास जंगल, नद्या, जैवविविधता आणि अनेक दुर्मिळ वन्यजीव प्रजातींचेही संवर्धन होते. त्यामुळे वाघ संवर्धनाचा थेट फायदा पर्यावरणीय समतोल आणि जलसुरक्षेलाही होत असल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे.
जागतिक संवर्धनासाठी भारताचे मॉडेल
केंद्र सरकारच्या मते, विज्ञानाधारित व्यवस्थापन, मजबूत कायदेशीर चौकट, National Tiger Conservation Authority (NTCA), Project Tiger आणि लोकसहभाग यांच्या बळावर भारताने वाघ संवर्धनात जागतिक आदर्श निर्माण केला आहे. आगामी काळातही अधिवास संरक्षण, मानव-वन्यजीव संघर्ष कमी करणे आणि जैवविविधतेचे जतन यावर विशेष भर दिला जाणार असल्याचे सरकारने स्पष्ट केले आहे.