नवी दिल्ली, २७ जुलै : भारतीय रेल्वेच्या हरित वाहतूक मोहिमेला मोठे यश मिळाले असून, भारताच्या पहिल्या Hydrogen-Powered Train ने १,२०० किलोमीटरहून अधिक प्रवास यशस्वीरित्या पूर्ण केला आहे. १७ जुलै रोजी हरियाणातील जिंद–सोनीपत मार्गावर सुरू झालेल्या या चाचण्यांदरम्यान ३,२०० लिटरहून अधिक डिझेलची बचत झाली आहे. या Hydrogen Fuel Cell आधारित रेल्वेमुळे हानिकारक धूर उत्सर्जित होत नाही; त्याऐवजी केवळ पाण्याची वाफ (Water Vapour) बाहेर पडते.
Hydrogen Fuel Cell तंत्रज्ञान कसे कार्य करते?
या रेल्वेमध्ये Hydrogen Fuel Cell द्वारे हायड्रोजन आणि ऑक्सिजन यांच्या रासायनिक अभिक्रियेतून वीज तयार केली जाते. ही वीज रेल्वे चालवण्यासाठी वापरली जाते. या प्रक्रियेत कार्बन डायऑक्साइड किंवा इतर प्रदूषक वायू निर्माण न होता केवळ पाण्याची वाफ उत्सर्जित होते. त्यामुळे पारंपरिक डिझेल इंजिनांच्या तुलनेत ही प्रणाली अधिक पर्यावरणपूरक मानली जाते.
३,२०० लिटरहून अधिक डिझेलची बचत
रेल्वे मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, सुरुवातीच्या चाचणी टप्प्यातच या Hydrogen Train मुळे ३,२०० लिटरपेक्षा अधिक डिझेलची बचत झाली आहे. त्यामुळे इंधन खर्च कमी होण्याबरोबरच कार्बन उत्सर्जनातही मोठी घट होण्याची अपेक्षा आहे.
स्वदेशी तंत्रज्ञानावर आधारित प्रकल्प
ही Hydrogen Train भारतीय रेल्वेच्या स्वदेशी तंत्रज्ञानावर विकसित करण्यात आली आहे. जिंद येथे Hydrogen Storage आणि Refuelling Facility उभारण्यात आली असून, सुरक्षित आणि अखंड इंधनपुरवठ्यासाठी विशेष व्यवस्था करण्यात आली आहे. रेल्वेमध्ये अत्याधुनिक सुरक्षा प्रणालींचाही समावेश करण्यात आला आहे.
दिल्ली मार्गावर पुढील चाचण्यांची तयारी
जिंद–सोनीपत मार्गावरील यशस्वी चाचण्यांनंतर आता या Hydrogen Train च्या दिल्ली परिसरातील मार्गांवर पुढील चाचण्या घेण्याची तयारी सुरू आहे. भविष्यात विविध नॉन-इलेक्ट्रिफाइड रेल्वे मार्गांवर या तंत्रज्ञानाचा वापर करण्याची भारतीय रेल्वेची योजना आहे.
हरित वाहतुकीकडे भारताचे महत्त्वाचे पाऊल
Hydrogen आधारित रेल्वे ही भारतीय रेल्वेच्या Net Zero Carbon Emission उद्दिष्टाच्या दिशेने महत्त्वाची झेप मानली जात आहे. जीवाश्म इंधनावरील अवलंबित्व कमी करणे, स्वच्छ ऊर्जा वापरणे आणि पर्यावरणपूरक सार्वजनिक वाहतूक विकसित करणे या दृष्टीने हा प्रकल्प अत्यंत महत्त्वाचा ठरणार आहे. तज्ज्ञांच्या मते, भविष्यात अशा Hydrogen-Powered Train चा विस्तार झाल्यास भारतीय रेल्वेच्या ऊर्जा संक्रमणाला मोठी चालना मिळू शकते.