नवी दिल्ली, २३ ऑक्टोबर : भारताच्या देशांतर्गत ऊर्जा संसाधनांचा शोध घेण्याच्या प्रयत्नांना महत्त्वाची घडामोड मिळाली आहे. सरकारी मालकीच्या Oil India Limited (OIL) या कंपनीने देशाच्या पूर्व किनाऱ्यावरील कृष्णा-गोदावरी (KG) खोऱ्यातील समुद्राच्या उथळ पाण्यात नैसर्गिक वायूचा शोध लागल्याची घोषणा केली आहे. या शोधाची नोंद यापूर्वी सविस्तर मूल्यमापन न झालेल्या Matsyapuri भूस्तरात करण्यात आली असून, Godavari-1 या मूल्यमापन विहिरीच्या उत्पादन चाचण्यांदरम्यान नैसर्गिक वायूचा सर्वोच्च प्रवाह प्रतिदिन २,००,००० स्टँडर्ड क्युबिक मीटर (SCMD) इतका नोंदवण्यात आला. चाचणीदरम्यान वायूचा प्रवाह सुमारे १,००,००० SCMD होता, तर सतत चाचणीच्या टप्प्यात कमाल २,००,००० SCMD नोंदवण्यात आला.
ही विहीर KG-DSF/GSKW/2018 या समुद्रातील उथळ पाण्यातील Discovered Small Field (DSF) ब्लॉकमध्ये आहे. या ब्लॉकची जबाबदारी Oil India कडे असून, संबंधित हायड्रोकार्बन स्तराच्या चाचण्या १६ ऑक्टोबर २०२६ रोजी सुरू झाल्या. कंपनीने वायूसोबत प्रतिदिन सुमारे १७० बॅरल कंडेन्सेट उत्पादनाचीही नोंद केली आहे. मात्र, या शोधातून एकूण किती नैसर्गिक वायू उपलब्ध होऊ शकतो किंवा भविष्यात व्यावसायिक उत्पादन किती असेल, याचे मूल्यांकन अद्याप जाहीर करण्यात आलेले नाही.
Matsyapuri भूस्तरात नेमका कुठे लागला वायूचा शोध?
हा शोध कृष्णा-गोदावरी खोऱ्यातील KG-DSF/GSKW/2018 या समुद्रातील उथळ पाण्यातील ब्लॉकमध्ये करण्यात आला. या ब्लॉकमधील Godavari-1 मूल्यमापन विहिरीत हायड्रोकार्बनयुक्त स्तर आढळला. त्याची खोली समुद्रतळापासून संबंधित विहिरीतील सुमारे २,०२४ ते २,०२७ मीटर या अंतरात नोंदवण्यात आली.
Matsyapuri ही या परिसरातील अशी भूस्तरीय रचना आहे, जिचे यापूर्वी या ब्लॉकमध्ये सविस्तर मूल्यमापन झाले नव्हते. त्यामुळे या स्तरातून वायू मिळणे हे परिसरातील हायड्रोकार्बन संसाधनांचे पुढील मूल्यमापन करण्यासाठी महत्त्वाचे ठरू शकते.
विहिरीतून मिळालेल्या प्रवाहाची नोंद ही प्राथमिक चाचणीचा परिणाम आहे. त्यावरून संपूर्ण भूस्तरातील वायूचा साठा किंवा दीर्घकाळ टिकणारे उत्पादन किती असेल, हे निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी पुढील भूवैज्ञानिक अभ्यास, अतिरिक्त चाचण्या आणि संसाधनांचे मूल्यमापन आवश्यक असेल.
२ लाख SCMD म्हणजे नेमके किती वायू?
SCMD म्हणजे Standard Cubic Metres per Day — प्रमाणित परिस्थितीत दररोज मोजले जाणारे वायूचे घनफळ.
या विहिरीत चाचणीदरम्यान नोंदवलेले प्रमुख निष्कर्ष असे आहेत:
-
सामान्य चाचणी प्रवाह: प्रतिदिन सुमारे १,००,००० SCMD.
-
सर्वोच्च नोंदवलेला प्रवाह: प्रतिदिन २,००,००० SCMD.
-
कंडेन्सेटचा प्रवाह: प्रतिदिन सुमारे १७० बॅरल.
-
विहिरीतील हायड्रोकार्बन स्तर: सुमारे २,०२४ ते २,०२७ मीटर खोलीवर.
- उत्पादन चाचणी सुरू झाल्याची तारीख: १६ ऑक्टोबर २०२६.
येथे महत्त्वाचा फरक असा की २,००,००० SCMD हा चाचणीदरम्यान नोंदवलेला सर्वोच्च प्रवाह आहे; तो दररोज कायमस्वरूपी एवढेच व्यावसायिक उत्पादन मिळेल, याची हमी नाही. प्रत्यक्ष उत्पादनासाठी विहिरीची दीर्घकालीन क्षमता, दाबातील बदल, साठ्याचे प्रमाण आणि उत्पादनाचा खर्च तपासावा लागेल.
नैसर्गिक वायूसोबत कंडेन्सेटही मिळाले
नैसर्गिक वायूच्या चाचणीसोबत प्रतिदिन सुमारे १७० बॅरल कंडेन्सेट मिळाल्याची नोंद करण्यात आली आहे. कंडेन्सेट हे वायूयुक्त हायड्रोकार्बन मिश्रणातून विशिष्ट तापमान आणि दाबाच्या परिस्थितीत द्रवरूपात वेगळे होणारे हलके द्रव हायड्रोकार्बन असतात.
या विहिरीतून मिळालेल्या कंडेन्सेटचे API गुरुत्व ५५.८ असल्याचे आणि चाचणीदरम्यान विहिरीच्या मुखावरील दाब १,८१५ PSI नोंदवण्यात आल्याचे तांत्रिक तपशील प्रसिद्ध झाले आहेत.
वायूसोबत कंडेन्सेट मिळणे हे त्या विहिरीतील हायड्रोकार्बन मिश्रणाच्या स्वरूपाविषयी अतिरिक्त माहिती देते. मात्र, या कंडेन्सेटचे प्रमाण व्यावसायिकदृष्ट्या किती महत्त्वाचे ठरेल, हे पुढील चाचण्या आणि उत्पादनाच्या आर्थिक व्यवहार्यतेच्या मूल्यमापनानंतरच स्पष्ट होईल.
पुढील टप्पा: आणखी एका भूस्तराची चाचणी
Oil India ने Godavari-1 विहिरीतील पुढील, तुलनेने वरच्या स्तराची चाचणी करण्याची तयारी सुरू केली आहे. या अतिरिक्त चाचणीतून विहिरीतील दुसऱ्या हायड्रोकार्बन स्तराची क्षमता आणि उत्पादनाची शक्यता तपासता येईल.
या प्रक्रियेत पुढील बाबी महत्त्वाच्या ठरणार आहेत:
-
अतिरिक्त स्तरात नैसर्गिक वायू किंवा अन्य हायड्रोकार्बन उपलब्ध आहेत का.
-
वेगवेगळ्या स्तरांमधून किती स्थिर प्रवाह मिळू शकतो.
-
वायू आणि कंडेन्सेटचे उत्पादन दीर्घकाळ टिकवता येईल का.
-
विहिरीचा विकास आणि उत्पादनासाठी आवश्यक पायाभूत सुविधा उभारण्याचा खर्च किती असेल.
-
उपलब्ध संसाधने व्यावसायिक उत्पादनासाठी पुरेशी आहेत का.
या प्रश्नांची उत्तरे मिळाल्यानंतरच कंपनीला पुढील विकासाच्या निर्णयासाठी अधिक ठोस तांत्रिक आधार उपलब्ध होईल.
भारताच्या ऊर्जा सुरक्षेसाठी हा शोध किती महत्त्वाचा?
भारत नैसर्गिक वायूचा वापर वीज उत्पादन, खतनिर्मिती, उद्योग, शहरांतील पाइपद्वारे गॅसपुरवठा आणि वाहतुकीसाठी करतो. देशांतर्गत उत्पादन वाढल्यास आयात केलेल्या वायूवरील अवलंबित्व कमी करण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, त्यासाठी नव्या शोधांचे प्रत्यक्ष उत्पादनात रूपांतर होणे आवश्यक आहे.
सरकारने २०३० पर्यंत भारताच्या एकूण ऊर्जा मिश्रणातील नैसर्गिक वायूचा वाटा सुमारे १५ टक्क्यांपर्यंत वाढवण्याचे उद्दिष्ट ठेवले आहे. सध्याचा वाटा सुमारे ६ टक्के असल्याचे प्रसिद्ध झालेल्या आकडेवारीत नमूद करण्यात आले आहे. देशांतर्गत वायू संसाधनांचा शोध आणि विकास हा या व्यापक उद्दिष्टातील एक भाग आहे.
तथापि, एका विहिरीतून मिळालेल्या चाचणी प्रवाहामुळे देशाच्या एकूण नैसर्गिक वायू उत्पादनात तातडीने मोठी वाढ होईल, असे म्हणता येणार नाही. या शोधाचा राष्ट्रीय ऊर्जा पुरवठ्यातील वाटा ठरवण्यासाठी वायूचा साठा, उत्पादन सुरू होण्याची वेळ, उत्पादनाचा दर आणि पायाभूत सुविधांची उपलब्धता यांची माहिती आवश्यक आहे.
कृष्णा-गोदावरी खोऱ्यातील शोधमोहिमेला नवी दिशा
कृष्णा-गोदावरी खोरे हे भारताच्या पूर्व किनाऱ्यावरील महत्त्वाचे तेल आणि नैसर्गिक वायू अन्वेषण क्षेत्र आहे. या खोऱ्यातील खोल समुद्रातील आणि उथळ पाण्यातील विविध प्रकल्पांद्वारे देशांतर्गत हायड्रोकार्बन संसाधनांचा शोध घेतला जात आहे.
Matsyapuri भूस्तरातील या शोधामुळे संबंधित ब्लॉकमध्ये पुढील मूल्यमापनासाठी नवा आधार मिळाला आहे. मात्र, या विशिष्ट शोधातून किती वायू उपलब्ध होईल, तो कधी बाजारात आणता येईल आणि उत्पादनासाठी किती गुंतवणूक लागेल, याबाबत अद्याप अंतिम आकडे जाहीर झालेले नाहीत.
शोधापासून व्यावसायिक उत्पादनापर्यंतचा प्रवास अद्याप बाकी
नैसर्गिक वायूचा शोध लागणे आणि त्या शोधातून नियमित व्यावसायिक उत्पादन सुरू होणे या दोन वेगळ्या प्रक्रिया आहेत. प्राथमिक चाचणीत वायूचा प्रवाह मिळणे हा सकारात्मक तांत्रिक निष्कर्ष असला, तरी त्यानंतर साठ्याचे मूल्यमापन, उत्पादनक्षमतेची चाचणी, विकास आराखडा, पायाभूत सुविधांची उभारणी आणि आर्थिक व्यवहार्यता यांची तपासणी करावी लागते.
सध्या Oil India ने पुढील स्तराची चाचणी करण्याची तयारी सुरू केली आहे. त्यामुळे या शोधाचे अंतिम महत्त्व ठरवण्यासाठी पुढील चाचण्यांचे निष्कर्ष आणि कंपनीकडून जाहीर होणारी संसाधनविषयक माहिती निर्णायक ठरेल.
थोडक्यात
-
Oil India ला कृष्णा-गोदावरी खोऱ्यातील समुद्राच्या उथळ पाण्यात नैसर्गिक वायूचा शोध.
-
शोधाचे ठिकाण: KG-DSF/GSKW/2018 ब्लॉकमधील Godavari-1 विहीर.
-
यापूर्वी सविस्तर मूल्यमापन न झालेल्या Matsyapuri भूस्तरात हायड्रोकार्बन आढळले.
-
चाचणीदरम्यान सुमारे १,००,००० SCMD प्रवाह; सर्वोच्च नोंद २,००,००० SCMD.
-
प्रतिदिन सुमारे १७० बॅरल कंडेन्सेटची नोंद.
-
हायड्रोकार्बन स्तर सुमारे २,०२४ ते २,०२७ मीटर खोलीवर.
-
पुढील वरच्या भूस्तराची चाचणी करण्याची तयारी सुरू.
-
एकूण वायूसाठा, दीर्घकालीन उत्पादनक्षमता आणि व्यावसायिक विकासाची तारीख अद्याप जाहीर नाही.
-
देशांतर्गत वायू पुरवठ्यासाठी संभाव्य संधी; मात्र राष्ट्रीय उत्पादनावरील प्रत्यक्ष परिणाम पुढील मूल्यमापनानंतरच स्पष्ट होईल.