नवी दिल्ली / मॉस्को, १५ एप्रिल — अवकाश क्षेत्रात भारत आणि रशिया यांच्यातील सहकार्याला नवे आयाम मिळण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. ISRO आणि Roscosmos यांच्यात भविष्यातील स्पेस स्टेशनसाठी सामायिक तंत्रज्ञान (shared technologies) विकसित करण्याबाबत चर्चा सुरू असल्याची माहिती समोर आली आहे. यामुळे ISS (International Space Station) नंतरच्या काळात दोन्ही देशांची भूमिका अधिक मजबूत होण्याची शक्यता आहे.
भारताचे प्रस्तावित Bharatiya Antariksh Station (BAS) सुमारे 450 किमी उंचीवर पृथ्वीभोवती परिभ्रमण करणार असून, त्याचा झुकाव (inclination) सुमारे 51.6° ठेवण्याचा विचार आहे. विशेष म्हणजे, रशियाच्या प्रस्तावित Russian Orbital Station (ROS) साठीही याच कक्षीय झुकावाचा वापर होणार आहे. या समान कक्षेमुळे दोन्ही स्पेस स्टेशनमध्ये परस्पर सहकार्य सुलभ होण्याची शक्यता आहे.
या सहकार्यामध्ये मुख्यतः control आणि power systems, communication आणि tracking प्रणाली, तसेच docking interfaces यांसारख्या महत्त्वाच्या घटकांवर संयुक्त काम होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. समान कक्षा (orbit) असल्यामुळे भविष्यात crew transfer, emergency rescue operations, तसेच cargo आणि fuel exchange सुलभ होऊ शकतील, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.
जागतिक स्तरावर ISS या अवकाश स्थानकाचा कालावधी दशकाच्या अखेरीस संपुष्टात येण्याची शक्यता असून, सध्या China कडेच सक्रिय crewed space station आहे. अशा परिस्थितीत भारत आणि रशिया यांचे सहकार्य हे post-ISS era मध्ये नवे अवकाश समीकरण निर्माण करणारे ठरू शकते.
भारत सध्या सुमारे 5 मॉड्यूल्स आणि 54 टन वजनाचे स्पेस स्टेशन उभारण्याच्या तयारीत असून, पहिल्या मॉड्यूलसाठी ₹1,763 कोटींच्या योजनेअंतर्गत (2025–2028) निधी मंजूर करण्यात आला आहे. या प्रकल्पाद्वारे भारत अवकाश क्षेत्रात स्वावलंबन वाढवण्यासोबतच आंतरराष्ट्रीय सहकार्यालाही चालना देण्याचा प्रयत्न करत आहे.
एकूणच, भारत-रशिया यांचे हे संभाव्य सहकार्य केवळ तांत्रिक देवाणघेवाण नसून, भविष्यातील अवकाश स्पर्धेत रणनीतिक भागीदारी मजबूत करणारे पाऊल मानले जात आहे. ISS नंतरच्या नव्या अवकाश युगात भारताची उपस्थिती अधिक प्रभावी करण्यासाठी ही घडामोड महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे.