नवी दिल्ली, १६ जून : भारताच्या ऊर्जा क्षेत्रात आणि वाहन उद्योगात मोठे परिवर्तन घडवू शकणारा महत्त्वाचा निर्णय केंद्र सरकारने घेतला आहे. केंद्रीय रस्ते वाहतूक आणि महामार्ग मंत्री नितीन गडकरी यांनी E100 इंधनासाठी आवश्यक नियामक मानकांना मंजुरी दिली असून, यामुळे देशात जवळपास पूर्णपणे इथेनॉलवर चालणाऱ्या वाहनांचा मार्ग मोकळा झाला आहे. पेट्रोलवरील अवलंबित्व कमी करणे, कच्च्या तेलाच्या आयातीवरील खर्च घटवणे, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढवणे आणि ऊर्जा सुरक्षेला बळकटी देणे या उद्देशाने हा निर्णय अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे.
भारताने गेल्या काही वर्षांत इथेनॉल मिश्रित इंधनाच्या वापराला मोठ्या प्रमाणावर प्रोत्साहन दिले आहे. E२० म्हणजे २० टक्के इथेनॉल मिश्रित पेट्रोल देशभरात टप्प्याटप्प्याने लागू केले जात असताना आता सरकारने थेट E100 अर्थात जवळपास १०० टक्के इथेनॉलवर आधारित इंधनासाठीही मार्ग खुला केला आहे. त्यामुळे भारताच्या जैवइंधन धोरणाला नवे बळ मिळाले आहे.
E100 म्हणजे नेमके काय?
E100 हे जवळपास पूर्णपणे इथेनॉलपासून तयार केलेले इंधन आहे. सध्या वापरात असलेल्या पेट्रोलमध्ये किंवा E२० सारख्या मिश्रित इंधनामध्ये काही प्रमाणात पेट्रोल असते. मात्र E100 मध्ये पारंपरिक पेट्रोलचे प्रमाण अत्यल्प किंवा जवळपास शून्य असते.
हे इंधन प्रामुख्याने :
ऊस,
मका,
खराब किंवा वापरात न येणारे धान्य,
कृषी अवशेष,
कृषी कचरा
यांपासून तयार केले जाते.
यामुळे इंधन उत्पादनासाठी देशांतर्गत उपलब्ध कृषी संसाधनांचा वापर वाढणार असून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना मिळण्याची अपेक्षा आहे.
पेट्रोल आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्याचा प्रयत्न
भारत हा जगातील सर्वात मोठ्या कच्चे तेल आयात करणाऱ्या देशांपैकी एक आहे. देशाच्या गरजेपैकी मोठा हिस्सा परदेशातून आयात केला जातो. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारातील तेलाच्या किंमतीतील चढ-उतार, युद्धजन्य परिस्थिती आणि भू-राजकीय तणावांचा थेट परिणाम भारतावर होतो.
याच पार्श्वभूमीवर सरकारने इथेनॉलसारख्या देशांतर्गत उपलब्ध इंधन पर्यायांवर भर देण्यास सुरुवात केली आहे. अधिकाधिक इंधन देशातच तयार झाल्यास परकीय चलनाची बचत होण्याबरोबरच ऊर्जा सुरक्षाही मजबूत होणार आहे.
सरकारचा दावा; एक लाख कोटी रुपयांहून अधिक बचत
केंद्र सरकारच्या माहितीनुसार, इथेनॉल मिश्रण कार्यक्रमामुळे आतापर्यंत देशाने एक लाख कोटी रुपयांहून अधिक कच्च्या तेल आयात खर्चाची बचत केली आहे. याशिवाय शेतकऱ्यांना आणि साखर उद्योगाला मिळून जवळपास ८० हजार कोटी रुपयांहून अधिक अतिरिक्त उत्पन्न मिळाले आहे.
सरकारच्या मते, E100 उपक्रमामुळे हे फायदे आणखी मोठ्या प्रमाणावर वाढू शकतात. विशेषतः ऊस, मका आणि इतर कृषी उत्पादनांना स्थिर मागणी निर्माण झाल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला मोठा आधार मिळू शकतो.
E100 मुळे शेतकऱ्यांना कसा फायदा होणार?
इथेनॉल उत्पादनासाठी आवश्यक कच्चा माल मोठ्या प्रमाणावर शेतीमधून येतो. त्यामुळे इथेनॉलची मागणी वाढल्यास शेतमालाला अतिरिक्त बाजारपेठ उपलब्ध होऊ शकते.
विशेषतः:
ऊस उत्पादक शेतकरी,
मका उत्पादक शेतकरी,
धान्य उत्पादक क्षेत्रे,
कृषी प्रक्रिया उद्योग
यांना याचा थेट फायदा होण्याची शक्यता आहे.
ग्रामीण भागात नवीन उद्योग आणि प्रक्रिया केंद्रे उभी राहिल्यास रोजगार निर्मितीलाही चालना मिळू शकते.
सर्व वाहने E100 वर चालू शकतात का?
या प्रश्नाचे उत्तर सध्या “नाही” असेच आहे.
तांत्रिकदृष्ट्या E100 वर वाहन चालवणे शक्य असले तरी आज देशातील बहुतेक वाहने अशा इंधनासाठी तयार केलेली नाहीत. इथेनॉलचे रासायनिक गुणधर्म पेट्रोलपेक्षा वेगळे असल्याने वाहनांमध्ये काही महत्त्वाचे बदल आवश्यक असतात.
E100 वापरण्यासाठी वाहनांमध्ये:
विशेष इंधन इंजेक्टर,
सुधारित इंधन पंप,
इथेनॉल प्रतिरोधक पाइपलाइन,
नवीन इंजिन कॅलिब्रेशन,
विशेष साहित्याचा वापर
आवश्यक असतो.
अन्यथा इंजिनच्या दीर्घकालीन कार्यक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो.
फ्लेक्स-फ्युएल वाहनांची भूमिका महत्त्वाची
E100 च्या यशासाठी फ्लेक्स-फ्युएल वाहनांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची ठरणार आहे. ही वाहने इंधनातील इथेनॉलचे प्रमाण ओळखून इंजिनची कार्यप्रणाली आपोआप समायोजित करू शकतात.
यामुळे E२०, E८५ किंवा E१०० अशा विविध प्रकारच्या इंधनांवर वाहन सहज चालू शकते.
नितीन गडकरी गेल्या अनेक वर्षांपासून फ्लेक्स-फ्युएल तंत्रज्ञानाला प्रोत्साहन देत आहेत. त्यांच्या मते भारतातील वाहतूक क्षेत्राचे भविष्य केवळ पेट्रोल आणि डिझेलवर आधारित राहू नये.
वाहन कंपन्यांची तयारी सुरू
E100 नियमांना मंजुरी मिळाल्यानंतर अनेक वाहन उत्पादक कंपन्या फ्लेक्स-फ्युएल वाहनांच्या विकासावर भर देत आहेत.
मारुती सुझुकी,
टोयोटा,
ह्युंदाई,
एमजी मोटर
यांसारख्या कंपन्या E100-सुसंगत वाहनांवर काम करत असल्याची माहिती समोर आली आहे.
मारुती सुझुकीची वॅगनआर फ्लेक्स-फ्युएल ही देशातील पहिल्या मोठ्या प्रमाणावर विकसित करण्यात आलेल्या फ्लेक्स-फ्युएल कारपैकी एक मानली जाते.
दुचाकी क्षेत्रातही Hero MotoCorp ने स्प्लेंडर आणि HF Deluxe च्या फ्लेक्स-फ्युएल आवृत्तींचे सादरीकरण केले आहे.
E100 चे प्रमुख फायदे
E100 मुळे भारताला अनेक पातळ्यांवर फायदा होऊ शकतो.
कच्च्या तेलाच्या आयातीमध्ये घट,
ऊर्जा सुरक्षेत वाढ,
शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नात वाढ,
ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला चालना,
कार्बन उत्सर्जनात घट,
स्वदेशी जैवइंधन उद्योगाचा विस्तार
असे अनेक संभाव्य फायदे या उपक्रमाशी जोडले गेले आहेत.
विशेषतः पर्यावरणाच्या दृष्टीने इथेनॉल हे पेट्रोलपेक्षा तुलनेने स्वच्छ इंधन मानले जाते.
मात्र आव्हानेही कमी नाहीत
तज्ज्ञांच्या मते E100 ही जादूची कांडी नाही. या इंधनासमोर काही गंभीर आव्हाने देखील आहेत.
इथेनॉलची ऊर्जा घनता पेट्रोलपेक्षा कमी असल्यामुळे समान अंतर पार करण्यासाठी अधिक इंधन लागू शकते. त्यामुळे वाहनांची मायलेज क्षमता काही प्रमाणात कमी होऊ शकते.
याशिवाय देशभरात E100 उपलब्ध करून देण्यासाठी पेट्रोल पंपांवर नवीन साठवण टाक्या, वितरण यंत्रणा आणि पुरवठा साखळी विकसित करावी लागणार आहे.
अन्नसुरक्षा आणि इंधनसुरक्षा यांच्यात समतोल आवश्यक
इथेनॉल उत्पादनासाठी मोठ्या प्रमाणावर कृषी उत्पादनांचा वापर होत असल्याने भविष्यात अन्नसुरक्षेवर परिणाम होणार नाही ना, हा प्रश्नही महत्त्वाचा ठरणार आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, इंधन उत्पादनासाठी शेतीचा वापर करताना अन्नधान्य पुरवठा, पाणी उपलब्धता आणि कृषी संतुलन यांचा विचार करणे आवश्यक राहणार आहे.
ऊर्जा स्वावलंबनाकडे भारताची मोठी झेप
E100 नियमांना मंजुरी हा केवळ इंधनाशी संबंधित निर्णय नसून भारताच्या ऊर्जा धोरणातील मोठा टप्पा मानला जात आहे. हा उपक्रम यशस्वी ठरल्यास भारताचे कच्च्या तेलावरील अवलंबित्व कमी होऊ शकते, शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढू शकते आणि देशात मजबूत जैवइंधन अर्थव्यवस्था निर्माण होऊ शकते.
यामुळे आगामी दशकात भारतीय रस्त्यांवर पेट्रोलसोबतच इथेनॉलवर धावणाऱ्या वाहनांची संख्या मोठ्या प्रमाणावर वाढताना दिसू शकते.