बारवी धरणातील पाणीसाठा ९५ टक्क्यांवर; पुढील पावसाळ्यापर्यंत ठाणे जिल्ह्याच्या पाणीपुरवठ्याचे मोठे आव्हान !

ठाणे, ३० ऑक्टोबर : ठाणे जिल्ह्यातील प्रमुख जलस्रोत असलेल्या बारवी धरणातील पाणीसाठा २९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी ९५.३५ टक्क्यांवर नोंदवण्यात आला आहे. धरणात सध्या सुमारे ३२३.०८ दशलक्ष घनमीटर म्हणजेच ३२ कोटी ३० लाख घनमीटर उपयुक्त पाणीसाठा उपलब्ध आहे. गेल्या वर्षी याच दिवशी धरण १०० टक्के भरलेले होते. त्यामुळे यंदा पावसाळ्यानंतरच्या काळात उपलब्ध साठ्यात घट झाल्याचे स्पष्ट होते.

जुलै आणि ऑगस्ट महिन्यात झालेल्या जोरदार पावसामुळे यंदा बारवी धरण पूर्ण क्षमतेने भरले होते. ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमध्येही धरणातील पाणीसाठा समाधानकारक होता. मात्र, पावसाळा संपल्यानंतर पाऊस थांबणे, वाढते तापमान आणि दररोजचा पाणीवापर यांमुळे जलसाठ्यात घट सुरू झाली आहे. गेल्या वर्षी ऑक्टोबरअखेरीस धरण पूर्ण क्षमतेने भरलेले असताना यंदा त्याच कालावधीत साठा ९५ टक्क्यांच्या आसपास आला आहे.

बारवी धरणातील पाण्यावर केवळ एका शहराचा नव्हे, तर ठाणे जिल्ह्यातील अनेक नागरी आणि औद्योगिक भागांचा पाणीपुरवठा अवलंबून आहे. अंबरनाथ, बदलापूर, उल्हासनगर, कल्याण-डोंबिवली आणि आसपासच्या औद्योगिक क्षेत्रांना या धरणातून पाणी उपलब्ध होते. त्यामुळे धरणातील साठ्यातील घट ही केवळ जलस्रोताची आकडेवारी नसून, पुढील अनेक महिन्यांच्या नागरी पाणीपुरवठ्याच्या नियोजनाशी संबंधित बाब आहे.

सध्याचा ९५ टक्क्यांहून अधिक साठा तातडीने पाणीटंचाई निर्माण झाल्याचे दर्शवत नाही. मात्र, पुढील पावसाळ्यापर्यंत अजून सात ते आठ महिन्यांचा कालावधी असल्याने उपलब्ध पाण्याचा वापर, औद्योगिक मागणी, शहरांची वाढती लोकसंख्या आणि उन्हाळ्यातील वाढता वापर लक्षात घेऊन नियोजन करणे आवश्यक आहे. विशेषतः मार्च ते मे या कालावधीत पाण्याची मागणी वाढण्याची शक्यता असल्याने जलसाठ्याचे व्यवस्थापन आतापासून महत्त्वाचे ठरणार आहे.

ठाणे जिल्ह्यातील अनेक शहरांचा पाणीपुरवठा बारवी धरणावर अवलंबून

बारवी धरण हे ठाणे जिल्ह्यातील नागरी आणि औद्योगिक पाणीपुरवठ्याच्या व्यवस्थेतील महत्त्वाचे जलस्रोत आहे. महाराष्ट्र औद्योगिक विकास महामंडळ (MIDC) आणि स्टेम वॉटर डिस्ट्रीब्युशन यांसारख्या यंत्रणांमार्फत या जलस्रोताशी संबंधित पाणी विविध भागांपर्यंत पोहोचवले जाते.

या धरणावर अवलंबून असलेल्या प्रमुख भागांमध्ये पुढील क्षेत्रांचा समावेश होतो:

• कल्याण-डोंबिवली: निवासी वसाहती, विस्तारित शहरी भाग आणि काही ग्रामीण परिसर.

• अंबरनाथ आणि बदलापूर: वाढत्या गृहसंकुलांसह औद्योगिक क्षेत्रांची पाण्याची गरज.

• उल्हासनगर: घरगुती वापर आणि व्यावसायिक क्षेत्रांचा पाणीपुरवठा.

• ठाणे शहर: स्टेम आणि संबंधित वितरण व्यवस्थांमार्फत होणारा पाणीपुरवठा.

• औद्योगिक क्षेत्रे: डोंबिवली, अंबरनाथ आणि आसपासच्या औद्योगिक वसाहतींमधील विविध उद्योगांची पाण्याची गरज.

या भागांमध्ये निवासी बांधकामे, औद्योगिक आस्थापना आणि लोकसंख्या वाढत असल्याने पाण्याची मागणीही वाढत आहे. त्यामुळे उपलब्ध जलसाठा कोणत्या क्षेत्राला किती प्रमाणात द्यायचा, औद्योगिक आणि घरगुती वापराचा समतोल कसा राखायचा आणि वितरणातील गळती कशी कमी करायची, हे प्रशासनासाठी महत्त्वाचे मुद्दे आहेत.

गेल्या वर्षाच्या तुलनेत यंदा साठा कमी

बारवी धरणातील पाणीसाठ्याची गेल्या वर्षाशी तुलना केली असता यंदाची परिस्थिती वेगळी दिसते. गेल्या वर्षी ऑक्टोबरच्या अखेरीस धरण पूर्ण क्षमतेने भरलेले होते. यंदा मात्र २९ ऑक्टोबर रोजी साठा ९५.३५ टक्क्यांवर होता. म्हणजेच मागील वर्षाच्या तुलनेत यंदा साठ्यात सुमारे ४.६५ टक्के-बिंदूंची घट आहे.

यंदाच्या पावसाळ्यात सुरुवातीच्या काळात पावसाचे प्रमाण कमी होते आणि काही कालावधीत पावसात खंड पडला. त्यानंतर जुलै आणि ऑगस्टमध्ये झालेल्या जोरदार पावसामुळे धरण पूर्ण क्षमतेने भरले. मात्र, पावसाळ्यानंतर पाण्याची आवक कमी झाल्याने साठ्यातील घट दिसू लागली आहे.

धरणातील पाण्याचे बाष्पीभवन, नियमित पाणीउपसा आणि पावसाळ्यानंतरचा कोरडा कालावधी या घटकांचा एकत्रित परिणाम जलसाठ्यावर होतो. उन्हाळ्यात तापमान वाढल्यास बाष्पीभवनाचा वेग आणि पाण्याची मागणी या दोन्हींमध्ये वाढ होऊ शकते. त्यामुळे सध्याच्या साठ्याचे पुढील महिन्यांसाठी योग्य नियोजन करणे आवश्यक आहे.

३१ ऑगस्ट २०२७ पर्यंत पाणी पुरवण्याचे नियोजन

महाराष्ट्र शासनाच्या जलसंपदा विभागाने उपलब्ध जलसाठ्याचे पुढील ३१ ऑगस्ट २०२७ पर्यंत नियोजन करण्याच्या सूचना दिल्या आहेत. पावसाचे अनिश्चित स्वरूप, मान्सूनची माघार आणि पुढील वर्षी संभाव्य कमी पावसाची चिंता लक्षात घेऊन पाणीवापरावर नियंत्रण ठेवण्यावर भर देण्यात आला आहे. या नियोजनाचा भाग म्हणून १० टक्के पाणीकपातीची अंमलबजावणी करण्यात आली आहे.

कल्याण-डोंबिवली आणि उल्हासनगरसह काही भागांमध्ये पाणीपुरवठा कमी करण्याचे नियोजन लागू झाले आहे. डोंबिवली एमआयडीसी परिसरात आठवड्याला ३६ तास पाणीपुरवठा बंद ठेवण्याच्या निर्णयामुळे रहिवाशांना अडचणींचा सामना करावा लागत आहे. त्यामुळे पाणीकपात लागू करताना नागरिकांची गैरसोय कमी करणे आणि उपलब्ध पाण्याचे योग्य वितरण करणे ही प्रशासनाची दुहेरी जबाबदारी बनली आहे.

ठाणे महापालिकेनेही पुढील नऊ ते दहा महिन्यांच्या पाणीपुरवठ्यासाठी सूक्ष्म नियोजन सुरू केले आहे. अनधिकृत नळजोडण्या रोखणे, टँकरच्या हालचालींवर GPS द्वारे देखरेख ठेवणे, सार्वजनिक विहिरी पुन्हा वापरात आणणे आणि मोठ्या पायाभूत सुविधा प्रकल्पांना दिल्या जाणाऱ्या पाण्याचे पुनर्नियोजन करणे अशा उपायांचा विचार सुरू आहे.

अल निनोच्या संभाव्य प्रभावामुळे पाणी नियोजनाचे महत्त्व वाढले

पुढील वर्षी अल निनोचा संभाव्य प्रभाव आणि मान्सूनच्या पावसातील अनिश्चितता लक्षात घेऊन जलसाठ्याचे नियोजन करणे आवश्यक ठरत आहे. मात्र, अल निनोमुळे ठाणे जिल्ह्यात निश्चितच कमी पाऊस पडेल, असे आत्ताच सांगता येत नाही. त्यामुळे संभाव्य हवामान बदलांचा विचार करून पर्यायी जलव्यवस्थापन आराखडा तयार ठेवणे महत्त्वाचे आहे.

विशेषतः औद्योगिक क्षेत्रांमधील पाण्याची मागणी आणि शहरांतील घरगुती वापर यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. उद्योगांसाठी पाण्याचा पुरवठा कायम ठेवताना निवासी भागांमध्ये पाणीटंचाई निर्माण होणार नाही, याची काळजी घ्यावी लागेल. त्यासाठी पाणीवाटपाचे प्रमाण, प्रत्यक्ष वापर आणि वितरणातील नुकसान यांचा नियमित आढावा घेणे गरजेचे आहे.

पाणीगळती रोखणे आणि पर्यायी जलस्रोत विकसित करणे आवश्यक

बारवी धरणातील उपलब्ध पाणीसाठा पुढील पावसाळ्यापर्यंत पुरवण्यासाठी केवळ पाणीकपात हा एकमेव उपाय ठरू शकत नाही. पाणीपुरवठा करणाऱ्या मुख्य जलवाहिन्यांमधील गळती शोधून दुरुस्ती करणे, अनधिकृत जोडण्या रोखणे आणि पाण्याचा अपव्यय कमी करणे यावर भर द्यावा लागेल.

प्रक्रिया केलेल्या सांडपाण्याचा औद्योगिक वापर वाढवणे, पावसाचे पाणी साठवणे आणि उपलब्ध पर्यायी जलस्रोतांचा योग्य वापर करणे यामुळे धरणावरील अवलंबित्व काही प्रमाणात कमी होऊ शकते. त्याचबरोबर प्रत्येक शहराने स्वतःच्या पाणीपुरवठ्याचे स्वतंत्र आणि दीर्घकालीन नियोजन करणे आवश्यक आहे.

बारवी धरणातील सध्याचा ९५ टक्क्यांहून अधिक पाणीसाठा तुलनेने चांगल्या स्थितीत असला, तरी पुढील पावसाळ्यापर्यंतचा कालावधी मोठा आहे. त्यामुळे ठाणे जिल्ह्यातील नागरी आणि औद्योगिक पाणीपुरवठा सुरळीत ठेवण्यासाठी उपलब्ध जलसाठ्याचा काटकसरीने वापर, पारदर्शक पाणीवाटप आणि प्रभावी वितरण व्यवस्थापन यांना प्राधान्य द्यावे लागणार आहे.

थोडक्यात

• २९ ऑक्टोबर २०२६ रोजी बारवी धरणातील पाणीसाठा ९५.३५ टक्क्यांवर होता.

• गेल्या वर्षी याच काळात धरण १०० टक्के भरलेले होते.

• ठाणे, कल्याण-डोंबिवली, अंबरनाथ, बदलापूर आणि उल्हासनगरच्या पाणीपुरवठ्यासाठी बारवी धरण महत्त्वाचे आहे.

• ३१ ऑगस्ट २०२७ पर्यंत पाणीपुरवठा टिकवण्यासाठी १० टक्के पाणीकपात आणि काटकसरीच्या वापरावर भर देण्यात आला आहे.