मुंबई, १९ नोव्हेंबर : महाराष्ट्रातील मतदार यादीच्या विशेष सखोल पुनरीक्षणाची (Special Intensive Revision – SIR) प्रक्रिया पूर्ण करण्यासाठी भारत निवडणूक आयोगाने सुधारित वेळापत्रक जाहीर केले आहे. या निर्णयानुसार राज्यातील अंतिम मतदार यादी आता ३० नोव्हेंबरऐवजी २२ डिसेंबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध केली जाणार आहे. मतदारांचे Enumeration Forms वितरित करून जमा करण्यासाठी १८ ते ३० नोव्हेंबर हा कालावधी निश्चित करण्यात आला असून, अनुपस्थित, स्थलांतरित, मृत आणि दुबार नोंदींच्या श्रेणीत समाविष्ट मतदारांच्या अर्जांची प्रक्रिया १० डिसेंबरपर्यंत पूर्ण करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. तसेच मतदार यादीसंदर्भातील दावे आणि हरकतींचा निपटारा करण्याची अंतिम मुदत १५ डिसेंबर निश्चित करण्यात आली आहे. या मुदतवाढीमुळे मतदारांना आपली नोंद तपासण्यासाठी आणि आवश्यक दुरुस्ती किंवा नाव समाविष्ट करण्यासाठी अतिरिक्त संधी मिळणार आहे.
१७ नोव्हेंबर रोजी निवडणूक आयोगाचा सुधारित आदेश
भारत निवडणूक आयोगाने १७ नोव्हेंबर २०२६ रोजी पत्र क्रमांक २३/२०२६-ERS (Vol. II) अंतर्गत सुधारित वेळापत्रक जारी केले. हे निर्देश महाराष्ट्रासह दिल्ली, तेलंगणा, आंध्र प्रदेश, नागालँड, हरियाणा आणि झारखंड या राज्यांसाठी लागू करण्यात आले आहेत. आयोगाचे अवर सचिव संदीप कुमार यांनी संबंधित राज्यांच्या मुख्य निवडणूक अधिकाऱ्यांना हे निर्देश पाठवले आहेत.
महाराष्ट्रातील SIR प्रक्रियेसाठी यापूर्वी निश्चित करण्यात आलेल्या मुदतीत पुन्हा बदल करण्यात आला आहे. नव्या आदेशात विशेषतः ASDD श्रेणीतील मतदारांचे Enumeration Forms गोळा करणे, त्यांची छाननी पूर्ण करणे आणि दावे-हरकतींचा निपटारा करण्यासाठी अधिक वेळ देण्यात आला आहे. सर्व संबंधित निवडणूक अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांना सुधारित वेळापत्रकाची माहिती देण्याबरोबरच नागरिकांपर्यंत त्याचा व्यापक प्रसार करण्याचे निर्देशही आयोगाने दिले आहेत.
मतदार पुनरीक्षणाचे सुधारित वेळापत्रक
निवडणूक आयोगाने जाहीर केलेल्या नव्या वेळापत्रकानुसार महत्त्वाच्या टप्प्यांसाठी पुढील तारखा निश्चित करण्यात आल्या आहेत.
-
१८ नोव्हेंबर २०२६: Enumeration Forms तयार करणे आणि छपाई पूर्ण करणे.
-
१८ ते ३० नोव्हेंबर २०२६: संबंधित मतदारांना फॉर्म वितरित करणे आणि भरलेले फॉर्म जमा करणे.
-
१० डिसेंबर २०२६: प्राप्त Enumeration Forms ची प्रक्रिया आणि छाननी पूर्ण करणे.
-
१५ डिसेंबर २०२६: दावे, हरकती आणि नोटीस प्रक्रियेचा निपटारा पूर्ण करणे.
-
२२ डिसेंबर २०२६: महाराष्ट्राची अंतिम मतदार यादी प्रसिद्ध करणे.
या वेळापत्रकानुसार मतदार यादीतील नोंदींची पडताळणी, आवश्यक दुरुस्ती आणि हरकतींचे निराकरण करून अंतिम यादी तयार केली जाणार आहे.
ASDD म्हणजे काय? कोणत्या मतदारांना पुन्हा संधी मिळणार?
या पुनरीक्षण प्रक्रियेत ASDD ही संज्ञा महत्त्वाची आहे. ASDD म्हणजे Absent, Shifted, Dead and Duplicate. म्हणजेच अनुपस्थित, स्थलांतरित, मृत आणि दुबार नोंद असलेले मतदार. SIR प्रक्रियेदरम्यान काही मतदारांचे Enumeration Forms परत प्राप्त न झाल्यामुळे किंवा त्यांच्या नोंदींबाबत पडताळणी आवश्यक असल्यामुळे त्यांचा समावेश प्रारूप मतदार यादीत होऊ शकला नव्हता.
निवडणूक आयोगाने अशा मतदारांना पुन्हा एक संधी देण्याचा निर्णय घेतला आहे. संबंधित मतदारांच्या यादीची पुन्हा प्रसिद्धी करणे, त्यांना Enumeration Forms उपलब्ध करून देणे आणि पात्र व्यक्तींना अंतिम मतदार यादीत नाव समाविष्ट करण्याची संधी देणे, या प्रक्रियेचा भाग आहे.
मात्र, ASDD यादीत नाव आल्याचा अर्थ संबंधित व्यक्ती मृत किंवा अपात्र ठरली आहे, असा होत नाही. अनुपस्थिती, स्थलांतर किंवा माहितीतील विसंगतीमुळेही नोंद या श्रेणीत असू शकते. त्यामुळे पात्र मतदारांनी आपली नोंद तपासून आवश्यक ती पडताळणी करून घेणे महत्त्वाचे आहे.
प्रारूप मतदार यादीतून २.०६ कोटी मतदारांची नावे समाविष्ट झाली नव्हती
महाराष्ट्रातील SIR प्रक्रियेच्या पार्श्वभूमीवर प्रसिद्ध झालेल्या आकडेवारीनुसार, पुनरीक्षणापूर्वी राज्यात सुमारे ९.७८ कोटी मतदार होते. ३१ ऑगस्ट २०२६ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या प्रारूप मतदार यादीत सुमारे ७.७१ कोटी मतदारांचा समावेश करण्यात आला होता. उर्वरित अंदाजे २.०६ कोटी मतदारांची नावे प्रारूप यादीत समाविष्ट झाली नव्हती. हे प्रमाण पूर्वीच्या एकूण मतदारसंख्येच्या सुमारे २१.१४ टक्के होते.
या मतदारांच्या नोंदी अनुपस्थित, स्थलांतरित, मृत, दुबार आणि इतर संबंधित श्रेणींमध्ये वर्गीकृत करण्यात आल्या होत्या. आता निवडणूक आयोगाने या मतदारांना पुन्हा फॉर्म सादर करण्याची संधी उपलब्ध करून दिली आहे. त्यामुळे पात्र मतदारांना अंतिम यादीत नाव समाविष्ट करण्यासाठी पडताळणी प्रक्रियेत सहभागी होता येणार आहे.
BLO मार्फत घरोघरी फॉर्म वितरण आणि संकलन
या प्रक्रियेत बूथ लेव्हल ऑफिसर (BLO) यांची भूमिका महत्त्वाची असणार आहे. संबंधित मतदान केंद्रांच्या क्षेत्रातील मतदारांपर्यंत Enumeration Forms पोहोचवणे, भरलेले फॉर्म जमा करणे आणि आवश्यक पडताळणीसाठी मदत करणे ही जबाबदारी BLO यांच्यावर असेल.
निवडणूक आयोगाच्या निर्देशानुसार ASDD श्रेणीतील मतदारांची यादी पुन्हा संबंधित मतदान केंद्रांच्या सूचना फलकांवर, स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या कार्यालयांत आणि इतर निर्धारित ठिकाणी प्रसिद्ध करण्याची व्यवस्था करण्यात येणार आहे. ही माहिती मुख्य निवडणूक अधिकारी यांच्या संकेतस्थळावरही उपलब्ध करून देण्याचे निर्देश आहेत.
संबंधित मतदारांना त्यांच्या सध्याच्या सामान्य निवासस्थानाशी संबंधित निवडणूक नोंदणी अधिकारी (ERO) किंवा सहाय्यक निवडणूक नोंदणी अधिकारी (AERO) यांच्याकडे आवश्यक फॉर्म सादर करण्याची संधी दिली जाणार आहे. त्यामुळे पूर्वीच्या पत्त्यावरून स्थलांतरित झालेल्या पात्र मतदारांनी सध्याच्या निवासस्थानाशी संबंधित अधिकाऱ्यांशी संपर्क साधणे महत्त्वाचे आहे.
दावे आणि हरकतींसाठी १५ डिसेंबरपर्यंत मुदत
मतदार यादीतील नाव, पत्ता किंवा अन्य तपशीलांबाबत आक्षेप असल्यास नागरिकांना निर्धारित प्रक्रियेनुसार दावा किंवा हरकत नोंदवता येते. महाराष्ट्रात दावे आणि हरकतींची प्रक्रिया ३१ ऑगस्ट २०२६ पासून सुरू झाली होती. यापूर्वी या प्रक्रियेचा निपटारा २५ नोव्हेंबरपर्यंत करण्याचे नियोजन होते. आता निवडणूक आयोगाने ही मुदत वाढवून १५ डिसेंबर २०२६ केली आहे.
या कालावधीत मतदारांच्या अर्जांची तपासणी, आवश्यक कागदपत्रांची पडताळणी, संबंधित व्यक्तींना नोटीस देणे आणि प्राप्त हरकतींवर निर्णय घेणे अशी कामे केली जाणार आहेत. त्यामुळे प्रारूप मतदार यादीत नाव नसलेल्या किंवा नोंदींमध्ये त्रुटी असलेल्या नागरिकांना निर्धारित प्रक्रियेत आपली बाजू मांडण्याची संधी मिळणार आहे.
मतदारांनी नेमके काय तपासावे?
अंतिम मतदार यादी प्रसिद्ध होण्यापूर्वी प्रत्येक पात्र मतदाराने आपले नाव आणि वैयक्तिक तपशील तपासणे आवश्यक आहे. विशेषतः खालील बाबींकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
-
मतदार यादीत आपले पूर्ण नाव योग्य पद्धतीने नोंदले आहे का?
-
घराचा पत्ता आणि मतदान केंद्राची माहिती योग्य आहे का?
-
नावाची नोंद दुसऱ्या मतदान केंद्रावर किंवा मतदारसंघात तर झालेली नाही ना?
-
कुटुंबातील पात्र सदस्यांची नावे प्रारूप यादीत आहेत का?
-
स्थलांतर किंवा पत्ता बदलल्यानंतर मतदार नोंदी अद्ययावत झाल्या आहेत का?
-
मृत व्यक्तींच्या नावांची नोंद किंवा दुबार नोंदी चुकून कायम राहिलेल्या नाहीत ना?
नाव किंवा तपशीलात त्रुटी आढळल्यास शेवटच्या क्षणापर्यंत प्रतीक्षा न करता संबंधित निवडणूक अधिकाऱ्यांकडे संपर्क साधणे योग्य ठरेल.
मतदार यादीत नाव शोधण्यासाठी अधिकृत ऑनलाइन सुविधा
महाराष्ट्राच्या मुख्य निवडणूक अधिकारी कार्यालयाने SIR २०२६ साठी स्वतंत्र ऑनलाइन सुविधा उपलब्ध करून दिली आहे. या संकेतस्थळावर नागरिकांना प्रारूप मतदार यादीत वैयक्तिक तपशीलांच्या आधारे आपले नाव शोधता येते. तसेच ASDD यादी, दावे आणि हरकती, SIR संदर्भातील सूचना आणि मतदारांसाठी प्रश्नोत्तरे यांसारखी माहितीही उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.
SIR प्रक्रियेचा उद्देश आणि मतदार यादीतील अचूकतेचे महत्त्व
Special Intensive Revision म्हणजे मतदार यादीचे विशेष सखोल पुनरीक्षण. या प्रक्रियेत मतदारांची पात्रता, निवासस्थान, वैयक्तिक तपशील आणि नोंदींची अचूकता तपासली जाते. अनुपस्थित, स्थलांतरित, मृत आणि दुबार नोंदी शोधून त्यांची पडताळणी करणे, पात्र मतदारांची नावे कायम ठेवणे आणि नवीन पात्र मतदारांना यादीत समाविष्ट करणे हा या प्रक्रियेचा महत्त्वाचा भाग आहे.
मतदार यादी अचूक असणे हे निवडणूक प्रक्रियेच्या विश्वासार्हतेसाठी आवश्यक आहे. एका बाजूला अपात्र किंवा दुबार नोंदी दूर करणे गरजेचे असते, तर दुसऱ्या बाजूला पात्र नागरिकाचे नाव चुकीने वगळले जाणार नाही याचीही काळजी घ्यावी लागते. त्यामुळे पडताळणी, नोटीस, दावे आणि हरकतींची प्रक्रिया महत्त्वाची ठरते.
इतर सहा राज्यांमध्येही वेळापत्रकात बदल
महाराष्ट्राबरोबरच आंध्र प्रदेश, तेलंगणा, नागालँड, हरियाणा, झारखंड आणि दिल्ली येथेही SIR प्रक्रियेच्या काही टप्प्यांचे वेळापत्रक सुधारण्यात आले आहे. संबंधित राज्यांमध्ये दावे आणि हरकतींच्या प्रक्रियेच्या सुरुवातीच्या तारखा वेगवेगळ्या असल्या, तरी अंतिम मतदार यादी प्रसिद्ध करण्याची तारीख २२ डिसेंबर २०२६ निश्चित करण्यात आली आहे.
या बदलामुळे संबंधित राज्यांच्या निवडणूक यंत्रणांना ASDD श्रेणीतील मतदारांची माहिती तपासण्यासाठी आणि प्रलंबित अर्जांचा निपटारा करण्यासाठी अतिरिक्त वेळ मिळणार आहे. सुधारित वेळापत्रकाची माहिती सर्व निवडणूक अधिकारी, कर्मचारी आणि राजकीय पक्षांना लेखी स्वरूपात देण्याचे निर्देशही निवडणूक आयोगाने दिले आहेत.
अंतिम यादीपूर्वीची प्रक्रिया महत्त्वाची; पात्र मतदारांनी दुर्लक्ष करू नये
२२ डिसेंबर रोजी प्रसिद्ध होणारी अंतिम मतदार यादी आगामी निवडणूक प्रक्रियेसाठी महत्त्वाची ठरणार आहे. मात्र, अंतिम यादी प्रसिद्ध होण्यापूर्वी नावांची पडताळणी, दावे-हरकतींचा निपटारा आणि ASDD श्रेणीतील मतदारांच्या अर्जांची प्रक्रिया पूर्ण होणे आवश्यक आहे.
विशेषतः प्रारूप यादीत नाव नसलेल्या नागरिकांनी आपली नोंद तपासून BLO किंवा संबंधित निवडणूक नोंदणी अधिकाऱ्याशी संपर्क साधावा. केवळ मतदान ओळखपत्र जवळ असल्याने मतदार यादीतील नोंद निश्चित असल्याचे गृहीत धरू नये. प्रत्यक्ष मतदानासाठी संबंधित मतदारसंघाच्या अद्ययावत मतदार यादीत नाव असणे आवश्यक आहे.
त्यामुळे नागरिकांनी ३० नोव्हेंबरपर्यंतच्या फॉर्म वितरण आणि संकलन प्रक्रियेची, १५ डिसेंबरपर्यंतच्या दावे-हरकतींच्या मुदतीची आणि २२ डिसेंबरच्या अंतिम यादीच्या प्रकाशनाची नोंद ठेवणे आवश्यक आहे.
थोडक्यात
-
महाराष्ट्रातील SIR २०२६ प्रक्रियेचे वेळापत्रक निवडणूक आयोगाने सुधारित केले.
-
अंतिम मतदार यादी आता २२ डिसेंबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध होणार.
-
१८ ते ३० नोव्हेंबरदरम्यान ASDD श्रेणीतील मतदारांचे Enumeration Forms वितरित आणि जमा केले जाणार.
-
प्राप्त फॉर्मची प्रक्रिया १० डिसेंबरपर्यंत पूर्ण करावी लागणार.
-
दावे आणि हरकतींच्या निपटाऱ्याची अंतिम मुदत १५ डिसेंबर.
-
महाराष्ट्रातील प्रारूप मतदार यादीतून सुमारे २.०६ कोटी मतदारांची नावे समाविष्ट झाली नव्हती.
-
पात्र मतदारांना नाव समाविष्ट करण्यासाठी पुन्हा संधी देण्यात आली आहे.
-
नागरिकांना महाराष्ट्राच्या मुख्य निवडणूक अधिकारी कार्यालयाच्या संकेतस्थळावर नाव तपासता येणार आहे.
-
मतदार मदत क्रमांक १९५० वर संपर्क साधता येणार आहे.

