नवी दिल्ली, २० नोव्हेंबर : भारतीय नौदलाच्या युद्धनौकांवर तैनात असलेल्या Barak Point Defence Missile System चे आधुनिकीकरण करण्यासाठी भारताने इस्रायलसोबत ₹१,९७६.४० कोटींचा महत्त्वपूर्ण संरक्षण करार केला आहे. संरक्षण मंत्रालयाने १८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी Israel Aerospace Industries (IAI) सोबत हा करार केला. नवी दिल्ली येथे संरक्षण सचिव राजेश कुमार सिंह यांच्या उपस्थितीत करारावर स्वाक्षऱ्या करण्यात आल्या. या करारांतर्गत नौदलाच्या जहाजांवरील Barak प्रणालीचे व्यापक Hardware आणि Software Upgrade केले जाणार असून, कालबाह्य किंवा उपलब्ध नसलेल्या तांत्रिक घटकांचे व्यवस्थापनही करण्यात येणार आहे. या आधुनिकीकरणामुळे युद्धनौकांवरील विद्यमान हवाई संरक्षण प्रणालीची कार्यक्षमता, विश्वासार्हता आणि सेवा-उपलब्धता टिकवून ठेवण्यास मदत होणार आहे. बदलत्या हवाई धोक्यांच्या पार्श्वभूमीवर नौदलाच्या जहाजांचे संरक्षण अधिक सक्षम करणे हा या कराराचा प्रमुख उद्देश आहे.
१८ नोव्हेंबरला संरक्षण मंत्रालय आणि IAI यांच्यात करार
या कराराची एकूण किंमत ₹१,९७६.४० कोटी असून तो Other Capital Procurement Procedure अंतर्गत करण्यात आला आहे. संरक्षण मंत्रालयाच्या अधिकृत प्रसिद्धिपत्रकानुसार, या करारामध्ये Barak Point Defence Missile System चे Hardware आणि Software या दोन्ही स्तरांवर व्यापक आधुनिकीकरण करण्यात येणार आहे.
करारातील दुसरा महत्त्वाचा भाग म्हणजे Obsolescence Management. संरक्षण क्षेत्रातील अनेक शस्त्रप्रणाली दीर्घकाळ सेवेत राहतात. या काळात त्यांच्यामधील इलेक्ट्रॉनिक घटक, प्रोसेसर, सर्किट बोर्ड, सॉफ्टवेअर आणि इतर सुटे भाग कालांतराने कालबाह्य होतात. काही घटकांचे उत्पादन बंद होते, तर काहींसाठी तांत्रिक मदत आणि सुटे भाग मिळणे कठीण होते. अशा परिस्थितीत जुन्या घटकांचे पर्याय उपलब्ध करून देणे आणि संपूर्ण प्रणालीची कार्यक्षमता कायम ठेवणे आवश्यक असते.
या करारामुळे नौदलाच्या युद्धनौकांवरील Barak प्रणालींचे तांत्रिक आयुष्य आणि कार्यान्वयन क्षमता टिकवून ठेवण्यास मदत होणार आहे.
Barak Point Defence Missile System म्हणजे काय?
Barak ही इस्रायलमध्ये विकसित करण्यात आलेली जहाजांवरून प्रक्षेपित केली जाणारी Surface-to-Air Missile (SAM) प्रणाली आहे. भारतीय नौदलाच्या युद्धनौकांवरील Barak Point Defence प्रणालीचा मुख्य उद्देश संबंधित जहाजाचे जवळच्या अंतरावरील हवाई धोक्यांपासून संरक्षण करणे हा आहे.
समुद्रात कार्यरत असलेल्या युद्धनौकांना शत्रूची विमाने, हेलिकॉप्टर, मानवरहित हवाई वाहने (UAVs), जहाजविरोधी क्षेपणास्त्रे आणि समुद्राच्या पृष्ठभागालगत उडणारी Sea-skimming क्षेपणास्त्रे यांचा सामना करावा लागू शकतो. अशा धोक्यांना जहाजापर्यंत पोहोचण्यापूर्वी अडवण्यासाठी Point Defence Missile System महत्त्वाची भूमिका बजावते.
या प्रणालीमध्ये केवळ क्षेपणास्त्र नसते. त्यामध्ये लक्ष्य शोधणारी आणि त्याचा मागोवा घेणारी सेन्सर यंत्रणा, जहाजाची Combat Management System, Fire Control System, क्षेपणास्त्र प्रक्षेपक आणि Interceptor Missile यांचा समन्वय असतो. या सर्व घटकांमधील अचूक समन्वयावर प्रणालीची प्रत्यक्ष कार्यक्षमता अवलंबून असते.
Point Defence आणि Area Defence यामधील फरक
नौदलाच्या हवाई संरक्षणामध्ये Point Defence आणि Area Defence या दोन महत्त्वाच्या संकल्पना आहेत. Point Defence प्रणाली प्रामुख्याने ज्या युद्धनौकेवर ती बसवलेली आहे, त्या जहाजाचे जवळच्या अंतरावरील हवाई धोक्यांपासून संरक्षण करते. शत्रूचे क्षेपणास्त्र किंवा विमान जहाजाच्या दिशेने येत असल्यास त्याला अंतिम संरक्षण स्तरावर रोखण्याची जबाबदारी या प्रणालीवर असते.
याउलट Area Defence प्रणाली अधिक विस्तृत परिसरातील हवाई धोक्यांना लक्ष्य करू शकते. त्यामुळे एका युद्धनौकेच्या संरक्षणाबरोबरच नौदलाच्या ताफ्यातील इतर जहाजांना संरक्षण देण्याची क्षमताही अशा प्रणालींमध्ये असू शकते.
भारतीय नौदलासाठी Barak Point Defence प्रणाली ही बहुस्तरीय हवाई संरक्षण व्यवस्थेतील महत्त्वाची कडी आहे. लांब पल्ल्याच्या आणि मध्यम पल्ल्याच्या संरक्षण प्रणालींना एखादे लक्ष्य चुकल्यास किंवा ते जवळ आले तर अंतिम टप्प्यात Point Defence प्रणालीची भूमिका महत्त्वाची ठरते.
Hardware Upgrade मुळे काय बदल होणार?
या करारातील Hardware Upgrade अंतर्गत Barak प्रणालीतील जुने किंवा कालबाह्य झालेले भौतिक घटक अद्ययावत केले जाणार आहेत. यामध्ये इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे, नियंत्रण प्रणालीशी संबंधित घटक आणि इतर तांत्रिक भागांचा समावेश असू शकतो. मात्र, संरक्षण मंत्रालयाने कोणते विशिष्ट घटक बदलले जाणार, त्यांची संख्या किती असेल किंवा कोणत्या युद्धनौकांवर प्रथम काम केले जाणार, याचा तपशील सार्वजनिक केलेला नाही.
युद्धनौकेवरील क्षेपणास्त्र प्रणालीला समुद्रातील खारे वातावरण, आर्द्रता, तापमानातील बदल आणि सततच्या कंपनांचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे इलेक्ट्रॉनिक आणि यांत्रिक घटकांची दीर्घकालीन विश्वासार्हता टिकवणे महत्त्वाचे असते. जुन्या घटकांऐवजी आधुनिक आणि उपलब्ध घटक बसवल्याने देखभालीतील अडचणी कमी होण्यास तसेच प्रणालीची सेवा-उपलब्धता सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
या आधुनिकीकरणाचा उद्देश नवीन क्षेपणास्त्र प्रणाली खरेदी करण्याऐवजी आधीपासून युद्धनौकांवर कार्यरत असलेल्या संरक्षण व्यवस्थेची क्षमता आणि कार्यक्षमता टिकवून ठेवणे हा आहे.
Software Upgrade मुळे प्रणालीची कार्यक्षमता अद्ययावत होणार
आधुनिक क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणालीमध्ये Software हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक असतो. लक्ष्याची माहिती मिळवणे, त्याचा मागोवा घेणे, धोक्याचे मूल्यांकन करणे, Fire Control System शी समन्वय साधणे आणि क्षेपणास्त्र प्रक्षेपणाची प्रक्रिया नियंत्रित करणे यामध्ये सॉफ्टवेअरची भूमिका असते.
कालांतराने नवीन प्रकारची क्षेपणास्त्रे, मानवरहित विमाने आणि इतर हवाई धोके विकसित होत असल्याने विद्यमान प्रणालींना तांत्रिकदृष्ट्या अद्ययावत ठेवणे आवश्यक असते. Software Upgrade मुळे प्रणालीतील जुने सॉफ्टवेअर घटक बदलणे, तांत्रिक सुसंगतता सुधारणे आणि उपलब्ध हार्डवेअरशी समन्वय वाढवणे शक्य होते.
मात्र, या करारात कोणती नवीन लक्ष्य-ओळख क्षमता, किती अतिरिक्त पल्ला किंवा कोणती विशिष्ट नवीन कार्यक्षमता समाविष्ट केली जाणार, याची अधिकृत माहिती उपलब्ध नाही. संरक्षण मंत्रालयाने व्यापक Hardware आणि Software Upgrade तसेच हवाई संरक्षण क्षमतेत सुधारणा एवढाच तपशील जाहीर केला आहे.
Barak-1 प्रणालीचा भारतीय नौदलातील इतिहास
भारतीय नौदलाने Barak-1 Point Defence Missile System ची खरेदी २००० च्या सुमारास केली होती. १९९९ मधील कारगिल युद्धानंतर भारतीय संरक्षण दलांच्या हवाई आणि क्षेपणास्त्रविरोधी संरक्षण व्यवस्थेतील काही त्रुटींकडे लक्ष वेधले गेले. त्यानंतर युद्धनौकांना शत्रूच्या विमानांबरोबरच जहाजविरोधी क्षेपणास्त्रांपासून संरक्षण देण्यासाठी Barak-1 सारख्या जहाजाधारित प्रणालीचे महत्त्व वाढले.
ही प्रणाली भारतीय नौदलाच्या अनेक महत्त्वाच्या युद्धनौकांवर वापरली जाते. उपलब्ध वृत्तांनुसार, INS विक्रमादित्य विमानवाहू युद्धनौका, दिल्ली वर्गातील विनाशिका तसेच शिवालिक आणि ब्रह्मपुत्रा वर्गातील काही फ्रिगेट्सवर Barak-1 प्रणाली तैनात आहे. या जहाजांना समुद्रात स्वतंत्रपणे किंवा नौदलाच्या ताफ्याचा भाग म्हणून कार्यरत असताना जवळच्या अंतरावरील हवाई संरक्षण उपलब्ध करून देण्यात या प्रणालीची भूमिका आहे.
Barak-1 आणि Barak-8 या दोन वेगळ्या प्रणाली
Barak या नावामुळे अनेकदा Barak-1 आणि Barak-8 या प्रणालींबाबत संभ्रम निर्माण होतो. मात्र, दोन्हींची भूमिका आणि क्षमता वेगवेगळी आहे.
-
Barak-1: युद्धनौकेचे जवळच्या अंतरावरील हवाई धोक्यांपासून संरक्षण करणारी Point Defence प्रणाली.
-
Barak-8: भारत आणि इस्रायलच्या सहकार्याने विकसित केलेली अधिक व्यापक हवाई संरक्षण प्रणाली. तिच्या नौदल आवृत्तीचा वापर युद्धनौकांच्या विस्तृत क्षेत्रातील हवाई संरक्षणासाठी केला जातो.
Barak-8 च्या विकासात भारताच्या संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्थेचा (DRDO) तसेच Israel Aerospace Industries चा सहभाग आहे. या प्रणालीच्या माध्यमातून भारतीय नौदलाला अधिक विस्तृत हवाई संरक्षण क्षमता उपलब्ध झाली आहे. मात्र, १८ नोव्हेंबरचा ₹१,९७६.४० कोटींचा करार विशेषतः युद्धनौकांवरील Barak Point Defence Missile System च्या Upgrade आणि Obsolescence Management साठी आहे. हा Barak-8 ची नवीन खरेदी किंवा त्याच्या आधुनिकीकरणाचा करार असल्याचे संरक्षण मंत्रालयाने म्हटलेले नाही.
समुद्राच्या पृष्ठभागालगत येणाऱ्या Sea-skimming क्षेपणास्त्रांचा धोका
जहाजविरोधी क्षेपणास्त्रांमधील Sea-skimming प्रकार नौदलाच्या युद्धनौकांसाठी विशेष आव्हान निर्माण करतात. अशी क्षेपणास्त्रे समुद्राच्या पृष्ठभागापासून कमी उंचीवर उडत लक्ष्याच्या दिशेने येतात. त्यामुळे रडारच्या दृष्टीने त्यांचा शोध घेण्यासाठी उपलब्ध वेळ मर्यादित असू शकतो. समुद्राच्या पृष्ठभागावरील लाटा आणि रडारमधील पार्श्वभूमीतील परावर्तन यामुळे लक्ष्य शोधण्याची प्रक्रिया अधिक गुंतागुंतीची होऊ शकते.
अशा परिस्थितीत युद्धनौकेवरील रडार, Combat Management System, Fire Control System आणि क्षेपणास्त्र प्रक्षेपक यांच्यातील समन्वय अत्यंत महत्त्वाचा असतो. लक्ष्य शोधल्यानंतर त्याचे वर्गीकरण करणे, धोक्याचे मूल्यांकन करणे आणि योग्य वेळी Interceptor प्रक्षेपित करणे या सर्व प्रक्रिया कमी वेळेत पूर्ण कराव्या लागतात.
Barak Point Defence प्रणाली ही अशा जवळच्या हवाई धोक्यांविरोधातील संरक्षणाच्या शेवटच्या स्तरांपैकी एक आहे. त्यामुळे तिचे हार्डवेअर आणि सॉफ्टवेअर अद्ययावत ठेवणे युद्धनौकांच्या संरक्षणक्षमतेसाठी महत्त्वाचे ठरते.
स्वदेशी VL-SRSAM प्रणालीकडे भविष्यातील संक्रमण
भारतीय नौदलासाठी DRDO कडून Vertical Launch Short Range Surface-to-Air Missile (VL-SRSAM) ही स्वदेशी क्षेपणास्त्र प्रणाली विकसित केली जात आहे. भविष्यात विद्यमान Barak-1 प्रणालीची जागा घेणाऱ्या पर्यायांपैकी VL-SRSAM ही एक महत्त्वाची प्रणाली मानली जाते.
VL-SRSAM ही जहाजांवरून उभ्या दिशेने प्रक्षेपित केली जाणारी कमी पल्ल्याची हवाई संरक्षण प्रणाली आहे. तिचा उद्देश युद्धनौकांना शत्रूची विमाने, हेलिकॉप्टर, मानवरहित हवाई वाहने आणि इतर हवाई धोक्यांपासून संरक्षण देणे हा आहे. स्वदेशी प्रणाली विकसित झाल्याने भविष्यात भारताला देखभाल, सुटे भाग, तांत्रिक सुधारणा आणि उत्पादनाच्या बाबतीत अधिक स्वावलंबन मिळू शकते.
मात्र, VL-SRSAM पूर्णपणे कार्यान्वित होऊन Barak-1 ची जागा घेईपर्यंत विद्यमान प्रणाली कार्यक्षम ठेवणे आवश्यक आहे. त्यामुळे सध्याचा ₹१,९७६.४० कोटींचा करार हा नौदलाच्या तात्कालिक परिचालन गरजांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.
Israel Aerospace Industries ची भूमिका
Israel Aerospace Industries (IAI) ही इस्रायलमधील प्रमुख संरक्षण आणि एरोस्पेस कंपनी आहे. क्षेपणास्त्र संरक्षण प्रणाली, रडार, इलेक्ट्रॉनिक युद्ध प्रणाली, मानवरहित विमाने आणि एरोस्पेस तंत्रज्ञान या क्षेत्रांत कंपनी कार्यरत आहे. भारतीय संरक्षण दलांसोबतही IAI चे अनेक वर्षांपासून सहकार्य आहे.
Barak कुटुंबातील विविध क्षेपणास्त्र प्रणालींच्या विकासात आणि तांत्रिक सहकार्यात IAI ची महत्त्वाची भूमिका राहिली आहे. भारतासोबतच्या Barak-8 कार्यक्रमात DRDO आणि IAI यांनी संयुक्तपणे काम केले आहे. नव्या करारामुळे भारतीय नौदलाच्या आधीपासून सेवेत असलेल्या Barak Point Defence प्रणालींच्या आधुनिकीकरणासाठीही IAI ची तांत्रिक भूमिका कायम राहणार आहे.
२०२५ मध्ये मंजुरी; आता प्रत्यक्ष करारावर स्वाक्षऱ्या
या आधुनिकीकरणाची प्रक्रिया केवळ नोव्हेंबर २०२६ मध्ये सुरू झालेली नाही. उपलब्ध वृत्तांनुसार, संरक्षण मंत्रालयाने ऑगस्ट २०२५ मध्ये नौदलाच्या विविध आधुनिकीकरण प्रस्तावांना मंजुरी दिली होती. सुमारे ₹६७,००० कोटींच्या प्रस्तावांच्या त्या संचामध्ये Barak प्रणालीचे Upgrade, BrahMos क्षेपणास्त्रांच्या Fire Control System आणि Launchers संबंधित प्रस्ताव तसेच इतर नौदल क्षमता वाढविण्याच्या योजनांचा समावेश होता.
आता १८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी IAI सोबत ₹१,९७६.४० कोटींच्या करारावर स्वाक्षऱ्या झाल्यामुळे Barak प्रणालीच्या आधुनिकीकरणाला करारात्मक स्वरूप मिळाले आहे. मंजुरीपासून प्रत्यक्ष करारापर्यंतचा टप्पा पूर्ण झाल्यानंतर आता अंमलबजावणी, तांत्रिक समन्वय आणि युद्धनौकांवरील प्रणालींचे अपग्रेड हे पुढील महत्त्वाचे टप्पे असतील.
अपग्रेडची अंमलबजावणी आणि युद्धनौकांची सेवा-उपलब्धता महत्त्वाची
या कराराच्या अंमलबजावणीदरम्यान नौदलाच्या युद्धनौकांवरील विद्यमान प्रणालींचे आधुनिकीकरण करताना त्यांच्या परिचालन वेळापत्रकाचा विचार करावा लागणार आहे. युद्धनौका नियमितपणे समुद्रात तैनात असतात. त्यामुळे प्रत्येक जहाजावरील प्रणालीचे अपग्रेड नियोजनबद्ध पद्धतीने करणे, आवश्यक सुटे भाग उपलब्ध ठेवणे आणि चाचण्या पूर्ण करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
अपग्रेडनंतर प्रणालीची कार्यक्षमता तपासण्यासाठी Hardware Integration, Software Validation, प्रणालीच्या विविध घटकांमधील समन्वय आणि आवश्यक सुरक्षा चाचण्या कराव्या लागतील. त्यानंतरच संबंधित युद्धनौकेवरील प्रणाली पूर्णपणे कार्यान्वित असल्याची खात्री करता येईल.
मात्र, संरक्षण मंत्रालयाने या करारासाठी निश्चित केलेली अंमलबजावणीची कालमर्यादा, अपग्रेड केल्या जाणाऱ्या युद्धनौकांची संख्या, क्षेपणास्त्रांची संख्या किंवा प्रणालीच्या पल्ल्यात होणारी नेमकी वाढ याबाबत सार्वजनिक तपशील जाहीर केलेला नाही. त्यामुळे या बाबींबाबत निश्चित आकडेवारी देणे सध्या शक्य नाही.
हिंद महासागर क्षेत्रातील वाढत्या हवाई धोक्यांच्या पार्श्वभूमीवर आधुनिकीकरण
हिंद महासागर क्षेत्रातील सागरी वाहतूक मार्ग, व्यापारी जहाजांची हालचाल आणि महत्त्वाचे समुद्री मार्ग यांचे संरक्षण भारतीय नौदलासाठी महत्त्वाचे आहे. या क्षेत्रात युद्धनौकांना केवळ पारंपरिक विमानांचा धोका नसून मानवरहित हवाई वाहने, जहाजविरोधी क्षेपणास्त्रे आणि विविध प्रकारच्या हवाई शस्त्रप्रणालींचाही सामना करावा लागू शकतो.
नौदलाच्या युद्धनौकांवरील हवाई संरक्षण हे अनेक स्तरांमध्ये विभागलेले असते. लांब पल्ल्याच्या संरक्षण प्रणाली, मध्यम पल्ल्याच्या क्षेपणास्त्र प्रणाली, Point Defence आणि जवळच्या अंतरावरील इतर संरक्षण साधने एकत्रितपणे जहाजाची सुरक्षा मजबूत करतात. यापैकी एखाद्या स्तरातील प्रणाली कालबाह्य झाल्यास संपूर्ण संरक्षण व्यवस्थेच्या कार्यक्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो.
त्यामुळे विद्यमान Barak प्रणालीचे आधुनिकीकरण हा केवळ जुन्या उपकरणांची दुरुस्ती करण्याचा कार्यक्रम नसून भारतीय नौदलाच्या बहुस्तरीय हवाई संरक्षण व्यवस्थेची कार्यक्षमता टिकवून ठेवण्याचा प्रयत्न आहे.
भारत-इस्रायल संरक्षण सहकार्याला आणखी एक बळ
भारत आणि इस्रायल यांच्यातील संरक्षण सहकार्य गेल्या अनेक वर्षांपासून क्षेपणास्त्र तंत्रज्ञान, रडार, हवाई संरक्षण, इलेक्ट्रॉनिक युद्ध आणि मानवरहित प्रणाली अशा विविध क्षेत्रांमध्ये विस्तारले आहे. Barak प्रणालीच्या आधुनिकीकरणासाठी झालेला हा करार या सहकार्याचा आणखी एक महत्त्वाचा भाग आहे.
या करारामुळे भारतीय नौदलाला विद्यमान प्रणालींसाठी उत्पादक कंपनीकडून तांत्रिक मदत आणि आधुनिकीकरणाची सुविधा मिळणार आहे. मात्र, या विशिष्ट करारामध्ये तंत्रज्ञान हस्तांतरण, भारतातील उत्पादन, स्वदेशी घटकांचा वाटा किंवा भारतीय कंपन्यांचा सहभाग किती असेल, याबाबत संरक्षण मंत्रालयाने तपशील जाहीर केलेला नाही.
थोडक्यात :
-
संरक्षण मंत्रालयाने १८ नोव्हेंबर २०२६ रोजी Israel Aerospace Industries सोबत ₹१,९७६.४० कोटींचा करार केला.
-
कराराचा उद्देश भारतीय नौदलाच्या युद्धनौकांवरील Barak Point Defence Missile System चे आधुनिकीकरण आणि Obsolescence Management करणे आहे.
-
प्रणालीचे Hardware आणि Software Upgrade केले जाणार आहे.
-
करारावर संरक्षण सचिव राजेश कुमार सिंह यांच्या उपस्थितीत नवी दिल्ली येथे स्वाक्षऱ्या झाल्या.
-
Barak-1 ही जहाजांचे जवळच्या अंतरावरील हवाई धोक्यांपासून संरक्षण करणारी प्रणाली आहे.
-
INS विक्रमादित्य, दिल्ली वर्ग, शिवालिक वर्ग आणि ब्रह्मपुत्रा वर्गातील काही युद्धनौकांवर ही प्रणाली तैनात असल्याचे वृत्त आहे.
-
Barak-1 आणि भारत-इस्रायल सहकार्याने विकसित केलेली Barak-8 या दोन स्वतंत्र प्रणाली आहेत.
-
भविष्यात स्वदेशी VL-SRSAM प्रणालीकडे संक्रमण होईपर्यंत विद्यमान Barak प्रणाली कार्यक्षम ठेवणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
-
अपग्रेडची निश्चित कालमर्यादा, युद्धनौकांची संख्या आणि तांत्रिक तपशील अद्याप सार्वजनिक झालेले नाहीत.

