मुंबई, २१ ऑगस्ट : गणेशोत्सव २०२६ च्या पार्श्वभूमीवर मुंबईतील गणेशोत्सव मंडळे, मूर्तिकार आणि गणेशभक्तांसाठी महत्त्वाची बातमी समोर आली आहे. Plaster of Paris अर्थात PoP पासून तयार केलेल्या ६ फुटांपेक्षा उंच गणेशमूर्तींचे नैसर्गिक जलस्रोतांमध्ये विसर्जन करण्यास असलेली अंतरिम मुभा कायम राहणार आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने २०२५ मध्ये दिलेला संबंधित आदेश अंतिम निकाल होईपर्यंत लागू राहणार असल्याचे स्पष्ट केले आहे.
२०२६ च्या गणेशोत्सवासाठी संभ्रम दूर
PoP गणेशमूर्तींच्या विसर्जनाबाबत गेल्या काही दिवसांपासून संभ्रम निर्माण झाला होता. १४ ऑगस्ट रोजी उच्च न्यायालयाने या विषयावरील याचिकांवरील निर्णय राखून ठेवला होता. त्यानंतर न्यायालयाच्या आधीच्या अंतरिम आदेशाचा नेमका कोणता भाग लागू राहणार, याबाबत प्रश्न उपस्थित झाले होते.
मात्र, २० ऑगस्ट रोजी न्यायालयाने स्पष्ट केले की २४ जुलै २०२५ रोजीचा आदेश अंतिम निकालापर्यंत लागू राहील. त्यामुळे यंदाच्या गणेशोत्सवासाठी मोठ्या PoP मूर्तींच्या विसर्जनाबाबतचा संभ्रम तूर्तास दूर झाला आहे.
६ फुटांपेक्षा उंच मूर्तींसाठी नैसर्गिक जलस्रोत
न्यायालयाच्या कायम असलेल्या व्यवस्थेनुसार ६ फुटांपेक्षा उंच PoP गणेशमूर्तींचे विसर्जन समुद्र, नदी किंवा तलाव यांसारख्या नैसर्गिक जलस्रोतांमध्ये करता येणार आहे.
ही मुभा मात्र न्यायालयाच्या अंतिम निर्णयापर्यंतची अंतरिम व्यवस्था आहे. त्यामुळे याचा अर्थ PoP मूर्तींच्या नैसर्गिक जलस्रोतांतील विसर्जनाला कायमस्वरूपी परवानगी मिळाली आहे, असा घेता येणार नाही.
६ फुटांपर्यंतच्या मूर्तींसाठी नियम वेगळा
६ फुटांपर्यंतच्या PoP गणेशमूर्तींचे विसर्जन नैसर्गिक जलस्रोतांमध्ये करता येणार नाही. अशा मूर्तींचे विसर्जन स्थानिक स्वराज्य संस्थांकडून उभारण्यात आलेल्या कृत्रिम तलाव किंवा पाण्याच्या टाक्यांमध्ये करणे बंधनकारक आहे.
२०२५ मध्ये न्यायालयाने ६ फुटांपर्यंतच्या PoP मूर्तींसाठी ही व्यवस्था स्पष्ट केली होती. यंदाही तीच व्यवस्था कायम राहणार आहे.
मोठ्या गणेशोत्सव मंडळांना दिलासा
मुंबईतील अनेक सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांच्या मूर्ती ६ फुटांपेक्षा उंच असतात. त्यामुळे मोठ्या मूर्तींच्या विसर्जनाबाबत न्यायालयाचा निर्णय अत्यंत महत्त्वाचा ठरतो.
विशेषतः मोठ्या सार्वजनिक गणेशमूर्तींच्या विसर्जनासाठी नैसर्गिक जलस्रोतांचा वापर करण्याची परंपरा असल्याने, यंदा कोणती व्यवस्था लागू होणार याकडे मंडळांचे लक्ष होते.
आता २०२५ मधील अंतरिम व्यवस्था कायम राहणार असल्याने मंडळांना गणेशोत्सवाच्या तयारीचे नियोजन करणे तुलनेने सोपे होणार आहे.
पर्यावरणाचा मुद्दा मात्र कायम
PoP मूर्तींच्या नैसर्गिक जलस्रोतांतील विसर्जनाला पर्यावरणवादी संघटनांचा विरोध आहे. PoP सहज विघटित होत नसल्याने जलप्रदूषणाचा धोका निर्माण होतो, असा त्यांचा युक्तिवाद आहे.
या पार्श्वभूमीवर काही याचिकाकर्त्यांनी ६ फुटांपेक्षा मोठ्या PoP मूर्तींनाही नैसर्गिक जलस्रोतांमध्ये विसर्जनाची परवानगी देऊ नये, अशी मागणी न्यायालयासमोर केली आहे.
न्यायालयाने दिला होता पर्यायी मार्गाचा सल्ला
जुलै २०२६ मध्ये सुनावणीदरम्यान न्यायालयाने ६ फुटांपेक्षा उंच PoP मूर्तींच्या प्रतीकात्मक विसर्जनाचा पर्याय राज्य सरकारने गांभीर्याने विचारात घ्यावा, असेही सुचवले होते.
मात्र, सध्या अंतिम निर्णय झालेला नसल्याने २०२५ मधील अंतरिम व्यवस्था कायम ठेवण्यात आली आहे.
अंतिम निर्णय अद्याप बाकी
PoP गणेशमूर्तींच्या उत्पादन, विक्री आणि नैसर्गिक जलस्रोतांतील विसर्जनासंदर्भातील याचिकांवर मुंबई उच्च न्यायालयात सुनावणी सुरू आहे.
१४ ऑगस्ट २०२६ रोजी न्यायालयाने या प्रकरणातील निर्णय राखून ठेवला. त्यामुळे सध्याची व्यवस्था ही अंतिम नसून, अंतिम निकालानंतर नियमांमध्ये बदल होऊ शकतो.
मुंबई महापालिकेचीही तयारी
गणेशोत्सवाच्या काळात पर्यावरणाचा परिणाम कमी करण्यासाठी मुंबई महापालिकेकडून कृत्रिम विसर्जन तलाव, नैसर्गिक विसर्जन स्थळे आणि इतर व्यवस्थांची तयारी केली जाते.
मागील वर्षी मुंबईत २८८ कृत्रिम विसर्जन तलाव उभारण्यात आले होते, तर ६ फुटांपेक्षा उंच मूर्तींसाठी नैसर्गिक जलस्रोतांवरील विसर्जन व्यवस्था करण्यात आली होती.
मूर्तिकारांसाठीही महत्त्वाचा निर्णय
PoP मूर्तींच्या उत्पादनावर आणि विसर्जनावर होणाऱ्या न्यायालयीन निर्णयांचा थेट परिणाम गणेशमूर्ती व्यवसायावर होतो. मुंबईसह महाराष्ट्रातील अनेक मूर्तिकार मोठ्या सार्वजनिक गणेशमूर्ती तयार करतात.
त्यामुळे यंदाच्या गणेशोत्सवासाठी ६ फुटांपेक्षा उंच PoP मूर्तींच्या विसर्जनाला असलेली अंतरिम मुभा कायम राहणे हा मूर्तिकार आणि गणेशोत्सव मंडळांसाठी महत्त्वाचा दिलासा मानला जात आहे.
मात्र नियमांचे पालन आवश्यक
नैसर्गिक जलस्रोतांमध्ये ६ फुटांपेक्षा उंच PoP मूर्तींच्या विसर्जनाला सध्या मुभा असली, तरी न्यायालय आणि स्थानिक प्रशासनाने घालून दिलेल्या इतर अटींचे पालन करणे आवश्यक राहणार आहे.
त्यामुळे गणेशोत्सव मंडळांनी विसर्जनापूर्वी स्थानिक प्रशासनाकडून लागू असलेल्या ताज्या सूचना तपासणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
यंदाच्या गणेशोत्सवासाठी नेमका नियम काय?
६ फुटांपेक्षा उंच PoP गणेशमूर्ती → नैसर्गिक जलस्रोतांमध्ये विसर्जनाची सध्याच्या अंतरिम आदेशानुसार मुभा.
६ फुटांपर्यंतच्या PoP गणेशमूर्ती → कृत्रिम तलाव किंवा कृत्रिम पाण्याच्या टाकीत विसर्जन बंधनकारक.
ही व्यवस्था मुंबई उच्च न्यायालयाच्या अंतिम निर्णयापर्यंत लागू राहणार आहे.
अंतिम निकालाकडे सर्वांचे लक्ष
एकीकडे गणेशोत्सव मंडळे आणि मूर्तिकारांना यामुळे दिलासा मिळाला असला, तरी दुसरीकडे पर्यावरण संरक्षणाचा मुद्दा कायम आहे. त्यामुळे न्यायालयाचा अंतिम निर्णय PoP गणेशमूर्तींच्या भविष्यातील विसर्जन नियमांसाठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरणार आहे.
थोडक्यात : गणेशोत्सव २०२६ साठी मुंबई उच्च न्यायालयाने ६ फुटांपेक्षा उंच PoP गणेशमूर्तींच्या नैसर्गिक जलस्रोतांतील विसर्जनासंबंधी २४ जुलै २०२५ चा अंतरिम आदेश कायम ठेवला आहे. त्यामुळे अंतिम निकाल येईपर्यंत मोठ्या PoP मूर्तींचे नैसर्गिक जलस्रोतांमध्ये विसर्जन करता येणार आहे. मात्र ६ फुटांपर्यंतच्या PoP मूर्तींचे विसर्जन कृत्रिम तलाव किंवा टाक्यांमध्येच करावे लागणार आहे. हा कायमस्वरूपी निर्णय नसून अंतिम निकालापर्यंतची अंतरिम व्यवस्था आहे.