नवी दिल्ली, २९ जून : भारतीय संरक्षण क्षेत्रासाठी आणखी एक महत्त्वाचा टप्पा गाठत संरक्षण संशोधन आणि विकास संस्था (DRDO) विकसित Netra Mk-1 Airborne Early Warning & Control System (AEW&CS) ला भारतीय वायुदलाकडून (IAF) Final Operational Clearance (FOC) प्राप्त झाले आहे. या मंजुरीमुळे Netra Mk-1 ने सर्व तांत्रिक, कार्यप्रदर्शन, विश्वासार्हता, सुरक्षा आणि ऑपरेशनल चाचण्या यशस्वीरित्या पूर्ण केल्या असून, ही प्रणाली आता पूर्णपणे युद्धसज्ज (Combat Ready) म्हणून भारतीय वायुदलाच्या सेवेत कार्यरत राहणार आहे.
चार दशकांच्या स्वदेशी प्रयत्नांना यश
Netra AEW&CS कार्यक्रम हा भारताच्या स्वदेशी हवाई निगराणी क्षमतेच्या विकासातील अत्यंत महत्त्वाचा प्रकल्प मानला जातो. DRDO च्या Centre for Airborne Systems (CABS) ने विकसित केलेल्या या प्रणालीचा प्रवास दोन दशकांहून अधिक काळ सुरू होता. २५ जून रोजी बंगळुरूमध्ये आयोजित कार्यक्रमात DRDO ने अधिकृतपणे FOC प्रमाणपत्र भारतीय वायुदलाकडे सुपूर्द केले.
‘आकाशातील डोळे’ म्हणून ओळख
Netra Mk-1 ला भारतीय संरक्षण क्षेत्रात “Eye in the Sky” म्हणजेच ‘आकाशातील डोळे’ म्हणून ओळखले जाते. ही प्रणाली शेकडो किलोमीटर अंतरावरील शत्रूची लढाऊ विमाने, ड्रोन, क्षेपणास्त्रे आणि इतर हवाई धोक्यांचा वेळीच शोध घेऊन त्यांची माहिती जमिनीवरील नियंत्रण केंद्रांना आणि लढाऊ विमानांना पाठवते. त्यामुळे हवाई युद्धामध्ये भारतीय वायुदलाला मोठा सामरिक फायदा मिळतो.
FOC म्हणजे नेमके काय?
Final Operational Clearance म्हणजे संबंधित प्रणालीने सर्व आवश्यक तांत्रिक, सुरक्षा आणि कार्यक्षमतेच्या चाचण्या पूर्ण केल्या असून ती प्रत्यक्ष युद्ध मोहिमांसाठी पूर्णपणे सक्षम असल्याची अधिकृत मान्यता. यानंतर संबंधित प्लॅटफॉर्मवर कोणतेही मोठे विकासात्मक निर्बंध राहत नाहीत आणि तो नियमित ऑपरेशनल सेवेसाठी पात्र ठरतो.
स्वदेशी तंत्रज्ञानाचा मोठा वाटा
Netra Mk-1 मध्ये विकसित करण्यात आलेले AESA आधारित रडार, Electronic Support Measures (ESM), Radar Warning Receiver (RWR), Identification Friend or Foe (IFF), डेटा लिंक, मिशन कंट्रोल सिस्टम आणि इलेक्ट्रॉनिक वॉरफेअर प्रणाली यांसारखी अनेक महत्त्वाची उपकरणे स्वदेशी तंत्रज्ञानावर आधारित आहेत. FOC मिळण्यापूर्वी या सर्व प्रणालींचे यशस्वी एकत्रीकरण (Integration) करण्यात आले.
तीन Netra विमानांचा ताफा सेवेत
सध्या भारतीय वायुदलाकडे Embraer ERJ-145 विमानावर आधारित तीन Netra Mk-1 AEW&CS प्लॅटफॉर्म कार्यरत आहेत. पहिले विमान २०१७ मध्ये सेवेत दाखल झाले, दुसरे २०१९ मध्ये, तर तिसरे २०२३ मध्ये वायुदलाकडे सुपूर्द करण्यात आले. आता FOC मिळाल्यानंतर संपूर्ण ताफा पूर्ण क्षमतेने ऑपरेशनल झाला आहे.
चीन आणि पाकिस्तान सीमांवरील देखरेख अधिक प्रभावी
Netra AEW&CS मुळे भारतीय वायुदलाला सीमेपलीकडील हवाई हालचालींवर सातत्याने लक्ष ठेवणे, शत्रूच्या विमानांची लवकर ओळख करणे, हवाई मोहिमांचे नियंत्रण, लढाऊ विमानांना लक्ष्य माहिती पुरवणे आणि नेटवर्क-केंद्रित युद्ध (Network-Centric Warfare) अधिक प्रभावीपणे राबवता येते. विशेषतः चीन आणि पाकिस्तान या दोन्ही सीमांवरील हवाई परिस्थितीवर सतत नजर ठेवण्यासाठी ही प्रणाली अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.
Balakot ते Operation Sindoor पर्यंत महत्त्वाची भूमिका
Netra प्रणालीने यापूर्वी Balakot Air Strike, गलवान संकट तसेच Operation Sindoor यांसारख्या विविध संवेदनशील लष्करी मोहिमांमध्ये महत्त्वाची भूमिका बजावली असल्याचे संरक्षण सूत्रांनी सांगितले आहे. FOC नंतर या प्रणालीची अधिक व्यापक आणि दीर्घकालीन ऑपरेशनल तैनाती शक्य होणार आहे.
Netra Mk-1 नंतर Mk-2 ची तयारी
दरम्यान, DRDO Airbus A321 विमानावर आधारित अधिक क्षमतेच्या Netra Mk-2 AEW&CS प्रणालीवरही काम करत आहे. या नव्या प्लॅटफॉर्ममध्ये ३६० अंश रडार कव्हरेज, अधिक लांब पल्ल्याची लक्ष्य शोध क्षमता आणि अधिक काळ हवेत राहण्याची क्षमता असे अनेक प्रगत तांत्रिक बदल असतील. भविष्यात भारतीय वायुदलाच्या हवाई निगराणी क्षमतेत यामुळे आणखी मोठी वाढ होण्याची अपेक्षा आहे.
‘आत्मनिर्भर भारत’ला आणखी बळ
Netra Mk-1 ला Final Operational Clearance मिळणे हे केवळ एका संरक्षण प्रकल्पाचे यश नसून भारताच्या ‘आत्मनिर्भर भारत’ आणि ‘मेक इन इंडिया’ संरक्षण धोरणासाठी मोठे यश मानले जात आहे. स्वदेशी तंत्रज्ञानावर आधारित आधुनिक हवाई निगराणी प्रणाली पूर्णपणे कार्यान्वित झाल्याने भारताची सामरिक क्षमता अधिक बळकट झाली असून भविष्यातील प्रगत AEW&C आणि AWACS कार्यक्रमांसाठीही हा महत्त्वाचा पाया ठरणार आहे.