नवी दिल्ली, २५ जून : भारताच्या पाचव्या पिढीतील स्टेल्थ लढाऊ विमान Advanced Medium Combat Aircraft (AMCA) कार्यक्रमाशी संबंधित भारत-अमेरिका GE F414 इंजिन कराराला मोठा धक्का बसण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. संरक्षण क्षेत्रातील सूत्रांच्या माहितीनुसार, GE Aerospace ने F414 इंजिनांच्या किमतीत जवळपास तिप्पट वाढ केल्याने व्यावसायिक वाटाघाटी अडचणीत आल्या असून DRDO, ADA आणि HAL आता पर्यायी इंजिन पर्यायांचा सक्रियपणे विचार करत आहेत.
किंमत ₹७०-८० कोटींवरून ₹२०० कोटींहून अधिक
सूत्रांच्या माहितीनुसार, यापूर्वी प्रति इंजिन ₹७० ते ₹८० कोटी इतकी अपेक्षित असलेली किंमत आता ₹२०० कोटींहून अधिक झाली आहे. यामुळे केवळ AMCA नव्हे, तर LCA Tejas Mk-2 आणि Twin Engine Deck Based Fighter (TEDBF) यांसारख्या भविष्यातील भारतीय लढाऊ विमान कार्यक्रमांच्या खर्चावरही मोठा परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
केवळ किंमत नव्हे, उत्पादन सुविधेचाही प्रश्न
वृत्तांनुसार, भारतात F414 इंजिन उत्पादन सुविधा उभारण्यासाठी GE ने सुमारे ६,००० कोटी रुपयांच्या गुंतवणुकीची आवश्यकता व्यक्त केली आहे. याशिवाय स्थानिक उत्पादन, तंत्रज्ञान हस्तांतरण (Technology Transfer), परवाना उत्पादन, देखभाल सुविधा (MRO), सुटे भाग आणि भविष्यातील किंमतवाढीच्या अटींवरही दोन्ही बाजूंमध्ये चर्चा सुरू आहे.
AMCA कार्यक्रमासाठी हा टप्पा अत्यंत महत्त्वाचा
AMCA हा भारतीय वायुदलाचा भविष्यातील सर्वात महत्त्वाकांक्षी स्टेल्थ फायटर प्रकल्प मानला जातो. सरकारने या प्रकल्पाच्या प्रोटोटाइप विकासासाठी ₹१५,००० कोटींपेक्षा अधिक निधी मंजूर केला आहे. पहिल्या टप्प्यात पाच प्रोटोटाइप तयार केले जाणार असून त्यासाठी सुमारे १५ इंजिनांची आवश्यकता आहे. त्यानंतर अनेक वर्षांच्या उड्डाण चाचण्या घेतल्या जाणार आहेत.
Rolls-Royce कडून स्पष्ट वेळापत्रकासह प्रस्ताव
दरम्यान, ब्रिटनची Rolls-Royce कंपनी भारतासाठी नव्या १२० kN वर्गातील लढाऊ विमान इंजिनाचा प्रस्ताव घेऊन पुढे आली आहे. कंपनीच्या प्रस्तावानुसार, २०२६ अखेर करार झाल्यास २०३० पर्यंत कोअर इंजिन चाचणी, २०३४ मध्ये पहिले उड्डाण आणि २०३६ पासून उत्पादन सुरू करण्याचे लक्ष्य ठेवण्यात आले आहे. विशेष म्हणजे या प्रस्तावात बौद्धिक संपदा हक्क (IP Rights) भारताकडे हस्तांतरित करण्याचाही प्रस्ताव असल्याचे समोर आले आहे.
Safran देखील शर्यतीत
फ्रान्सची Safran कंपनी देखील भारतासोबत १२० kN ते १३० kN वर्गातील नव्या इंजिनाच्या सहविकासासाठी दीर्घकाळापासून उत्सुक आहे. यापूर्वीही Safran ने मोठ्या प्रमाणावर तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि भारतात उत्पादन साखळी विकसित करण्याची तयारी दर्शविली होती. त्यामुळे GE करारातील अडथळ्यानंतर Safran पुन्हा एकदा मजबूत दावेदार म्हणून समोर येत आहे.
LCA Mk-2 आणि AMCA साठी वेगवेगळ्या गरजा
संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, LCA Tejas Mk-2 साठी सुमारे ९८ ते १०० kN क्षमतेचे इंजिन पुरेसे मानले जाते, तर AMCA Mk-2 साठी ११० ते १२० kN वर्गातील अधिक शक्तिशाली इंजिन आवश्यक आहे. त्यामुळे भविष्यात भारताला दोन स्वतंत्र इंजिन कार्यक्रमांवर काम करावे लागू शकते.
इंजिन बदलणे सोपे नाही
तज्ज्ञांच्या मते, AMCA चे डिझाइन मोठ्या प्रमाणात F414 इंजिन लक्षात घेऊन विकसित करण्यात आले आहे. त्यामुळे या टप्प्यावर इंजिन बदलल्यास एअरफ्रेम इंटिग्रेशन, सॉफ्टवेअर, उड्डाण चाचण्या, प्रमाणन प्रक्रिया आणि वेळापत्रकावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे कोणताही पर्याय स्वीकारताना तांत्रिक आणि आर्थिक दोन्ही बाबींचा सखोल विचार करावा लागणार आहे.
स्वदेशी इंजिन विकासालाही मिळू शकते चालना
या घडामोडींमुळे GTRE-DRDO च्या स्वदेशी लढाऊ विमान इंजिन विकास कार्यक्रमालाही नवी गती मिळण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. दीर्घकालीन दृष्टीने भारताला परदेशी इंजिनांवरील अवलंबित्व कमी करून पूर्णपणे स्वदेशी तंत्रज्ञान विकसित करण्याची गरज असल्याचे संरक्षण विश्लेषकांचे मत आहे.
भारतातील लढाऊ विमान कार्यक्रमासाठी निर्णायक टप्पा
GE F414 करारातील अडथळा हा केवळ एका इंजिनाच्या किमतीचा प्रश्न नसून भारताच्या भविष्यातील लढाऊ विमान क्षमतेशी संबंधित महत्त्वाचा धोरणात्मक निर्णय मानला जात आहे. GE सोबतचा करार अंतिम होणार की भारत Safran, Rolls-Royce किंवा स्वदेशी पर्यायाची निवड करणार, यावर AMCA, Tejas Mk-2 आणि भविष्यातील भारतीय लढाऊ विमान कार्यक्रमांची दिशा मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहणार आहे.