रेल्वेच्या पँट्री कार आणि बेस किचनवर आता AI ची नजर; अन्नाच्या स्वच्छतेसाठी २४ तास देखरेख !

मुंबई, २९ सप्टेंबर : रेल्वे प्रवासादरम्यान प्रवाशांना दिल्या जाणाऱ्या अन्नपदार्थांची स्वच्छता आणि गुणवत्ता सुधारण्यासाठी भारतीय रेल्वेकडून कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर (AI) आधारित CCTV देखरेख व्यवस्था सुरू करण्याची तयारी करण्यात आली आहे. पूर्व मध्य रेल्वे (East Central Railway) विभागातील पँट्री कार आणि बेस किचनमध्ये हे कॅमेरे बसवण्यात येणार असून, अन्न तयार करणे, पॅकेजिंग आणि पुरवठा या संपूर्ण प्रक्रियेवर २४ तास, आठवड्याचे सातही दिवस देखरेख ठेवली जाणार आहे. अन्न हाताळणीतील त्रुटी, स्वच्छतेचे उल्लंघन आणि निर्धारित नियमांचे पालन न होण्याच्या घटना लवकर ओळखून त्यावर तातडीने सुधारात्मक कारवाई करता यावी, हा या उपक्रमाचा मुख्य उद्देश आहे.

पूर्व मध्य रेल्वेच्या पँट्री कार आणि बेस किचनवर लक्ष

पूर्व मध्य रेल्वे विभागात सध्या मेल आणि एक्स्प्रेस गाड्यांमध्ये एकूण ७३ पँट्री कार आणि रेल्वेगाड्यांमधील खाद्यपदार्थ विक्री सेवा कार्यरत आहेत. याशिवाय, प्रवाशांसाठी भोजन तयार करून पुरवठा करणारी ६२ बेस किचन या विभागात आहेत. या सर्व ठिकाणी अन्न तयार करण्यापासून ते प्रवाशांपर्यंत पोहोचवण्यापर्यंतच्या प्रक्रियेवर देखरेख ठेवण्यासाठी AI-सक्षम CCTV प्रणाली बसवण्याचे नियोजन आहे.

या बेस किचनमध्ये तयार होणारे जेवण आणि नाश्ता पाटणा जंक्शन, राजेंद्र नगर टर्मिनल, दानापूर आणि पाटलीपुत्र यांसारख्या प्रमुख रेल्वे स्थानकांवरून लांब पल्ल्याच्या आणि प्रीमियम गाड्यांमधील प्रवाशांना पुरवले जाते. त्यामुळे स्वयंपाकघरातील स्वच्छता, अन्नाची हाताळणी आणि पॅकेजिंगच्या प्रक्रियेवर लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

अन्ननिर्मितीपासून पुरवठ्यापर्यंत AI देखरेख

प्रस्तावित व्यवस्थेमध्ये बसवण्यात येणारे AI-सक्षम कॅमेरे पँट्री कार आणि बेस किचनमधील कामकाजाचे सतत निरीक्षण करतील. अन्न तयार करताना स्वच्छतेचे नियम पाळले जात आहेत का, कर्मचारी योग्य पद्धतीने अन्न हाताळत आहेत का, पॅकेजिंग व्यवस्थित केले जात आहे का आणि अन्नपुरवठ्याच्या प्रक्रियेत काही त्रुटी आहेत का, यावर देखरेख ठेवण्यास या प्रणालीची मदत होणार आहे.

AI प्रणालीच्या मदतीने स्वच्छतेतील त्रुटी किंवा अन्न हाताळणीच्या नियमांचे उल्लंघन आढळल्यास संबंधित अधिकाऱ्यांना त्याची माहिती मिळू शकते. त्यामुळे केवळ तक्रार प्राप्त झाल्यानंतर कारवाई करण्याऐवजी, प्रत्यक्ष कामकाजावर नियमित देखरेख ठेवून संभाव्य त्रुटी लवकर दुरुस्त करण्याची संधी उपलब्ध होईल. मात्र, या नव्या प्रणालीची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी आणि तिच्या कार्यक्षमतेबाबतची माहिती पुढील टप्प्यांत स्पष्ट होणार आहे.

रेल्वे बोर्ड अध्यक्षांच्या पाहणीनंतर पुढाकार

रेल्वे बोर्डाचे अध्यक्ष सतीश कुमार यांनी अलीकडेच नवी दिल्लीतील IRCTC च्या वॉर रूमला भेट देऊन रेल्वेच्या खानपान व्यवस्थेचा आढावा घेतला होता. या भेटीदरम्यान त्यांनी प्रवाशांना दिल्या जाणाऱ्या अन्नाची गुणवत्ता आणि स्वच्छतेचे उच्च मानदंड राखण्याची आवश्यकता अधोरेखित केली. त्यानंतर पँट्री कार आणि बेस किचनमधील देखरेख अधिक प्रभावी करण्यासाठी AI-सक्षम CCTV प्रणालीचा वापर करण्याच्या उपक्रमाला गती मिळाली.

सणासुदीच्या काळात रेल्वे प्रवाशांची संख्या वाढत असल्याने खानपान सेवांवरही अतिरिक्त ताण येतो. अशा परिस्थितीत अन्न तयार करण्याच्या आणि पुरवठा करण्याच्या प्रत्येक टप्प्यावर देखरेख ठेवण्याची व्यवस्था अधिक महत्त्वाची ठरते.

रेल्वेच्या अन्नसुरक्षा व्यवस्थेत यापूर्वीही AI चा वापर

भारतीय रेल्वेने बेस किचनमधील अन्ननिर्मितीवर देखरेख ठेवण्यासाठी यापूर्वीही कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा वापर सुरू केला होता. रेल्वे मंत्रालयाच्या २०१८ मधील माहितीनुसार, IRCTC ने CCTV दृश्यांचे विश्लेषण करून अन्ननिर्मिती प्रक्रियेतील निर्धारित कार्यपद्धतींचे उल्लंघन ओळखण्यासाठी AI मॉड्यूल विकसित केले होते. सुरुवातीच्या टप्प्यात १६ बेस किचनमध्ये उच्च क्षमतेचे कॅमेरे बसवून त्यांचे थेट दृश्य निरीक्षणासाठी उपलब्ध करण्यात आले होते.

या प्रणालीद्वारे कर्मचाऱ्यांनी आवश्यक गणवेश आणि डोक्याचे आवरण वापरले आहे का, स्वच्छतेच्या प्रक्रियेत त्रुटी आहेत का किंवा उंदीर यांसारख्या बाबी आढळतात का, यासारख्या घटनांचे विश्लेषण केले जात होते. त्रुटी आढळल्यास संबंधित कंत्राटदार आणि अधिकाऱ्यांना सूचना पाठवण्याची यंत्रणाही विकसित करण्यात आली होती. नव्या उपक्रमात पँट्री कारसह खाद्यपदार्थांच्या पॅकेजिंग आणि पुरवठ्यावर देखरेख वाढवण्याचा समावेश आहे.

प्रवाशांसाठी Rail Madad तक्रार सुविधा कायम

AI-सक्षम CCTV प्रणाली सुरू झाल्यानंतरही प्रवाशांना अन्नाच्या गुणवत्तेबाबत किंवा खानपान सेवांबाबत तक्रार नोंदवण्यासाठी Rail Madad सुविधा उपलब्ध राहणार आहे. रेल्वे प्रवासादरम्यान अन्नाची गुणवत्ता, स्वच्छता, किंमत किंवा इतर खानपान सेवांशी संबंधित समस्या उद्भवल्यास प्रवासी या माध्यमातून तक्रार करू शकतात.

AI आधारित देखरेख आणि प्रवाशांकडून प्राप्त होणाऱ्या तक्रारी या दोन्ही माध्यमांचा उपयोग करून खानपान सेवांमधील त्रुटी ओळखणे आणि त्यावर सुधारात्मक उपाययोजना करणे अपेक्षित आहे. त्यामुळे प्रवाशांच्या तक्रारींचे निराकरण करण्याबरोबरच अन्ननिर्मितीच्या ठिकाणीच स्वच्छतेच्या मानकांचे पालन होत आहे का, यावरही लक्ष ठेवता येणार आहे.

अन्नाच्या स्वच्छतेसाठी देखरेख आणि उत्तरदायित्वाला चालना

रेल्वेच्या खानपान सेवांमध्ये स्वच्छता आणि अन्नसुरक्षेचे नियम पाळणे ही प्रवाशांच्या आरोग्याशी निगडित महत्त्वाची बाब आहे. पँट्री कार आणि बेस किचनमधील कामकाजावर सातत्याने देखरेख ठेवल्याने अन्न हाताळणीतील त्रुटी कमी करण्यास आणि संबंधित कंत्राटदारांची जबाबदारी निश्चित करण्यास मदत होऊ शकते.

सध्या जाहीर करण्यात आलेला AI-सक्षम CCTV उपक्रम पूर्व मध्य रेल्वे विभागातील पँट्री कार आणि बेस किचनवर केंद्रित आहे. त्यामुळे तो संपूर्ण भारतीय रेल्वे नेटवर्कमध्ये एकाच वेळी लागू झाला आहे, असे म्हणता येणार नाही. या उपक्रमाची अंमलबजावणी, त्यातून आढळणाऱ्या त्रुटींवरील कारवाई आणि प्रवाशांच्या अनुभवात होणारे बदल याकडे आगामी काळात लक्ष राहणार आहे.

थोडक्यात

भारतीय रेल्वेच्या पूर्व मध्य रेल्वे विभागातील पँट्री कार आणि बेस किचनमध्ये AI-सक्षम CCTV कॅमेरे बसवण्याची तयारी सुरू आहे. या कॅमेऱ्यांद्वारे अन्न तयार करणे, पॅकेजिंग आणि पुरवठा यावर २४ तास देखरेख ठेवली जाणार आहे. विभागातील ७३ पँट्री कार आणि ६२ बेस किचन या व्यवस्थेच्या कक्षेत येणार आहेत. अन्नसुरक्षा आणि स्वच्छतेतील त्रुटी लवकर ओळखून सुधारात्मक कारवाई करण्यास या तंत्रज्ञानाची मदत होण्याची अपेक्षा आहे.