नवी दिल्ली, २४ ऑगस्ट : देशभरातील रेल्वे प्रवाशांसाठी महत्त्वाची बातमी आहे. ऑनलाइन तिकीट आरक्षणाचा वाढता वापर आणि विशेषतः Tatkal तसेच आरक्षण सुरू होण्याच्या वेळेत निर्माण होणारा प्रचंड ताण लक्षात घेऊन भारतीय रेल्वे आणि IRCTC तिकीट आरक्षण व्यवस्था अधिक सक्षम करण्याच्या तयारीत आहेत. नवीन Passenger Reservation System (PRS) टप्प्याटप्प्याने विकसित केले जात असून, गर्दीच्या वेळेत संकेतस्थळावर येणारे अडथळे कमी करणे हा त्यामागील प्रमुख उद्देश आहे.
८९ टक्के आरक्षित तिकिटे आता ऑनलाइन
भारतीय रेल्वेच्या ताज्या आकडेवारीनुसार, जून २०२५ ते जून २०२६ या कालावधीत ६५.०८ कोटी आरक्षित तिकिटे PRS द्वारे बुक करण्यात आली.
यापैकी ५७.९० कोटी तिकिटे म्हणजेच जवळपास ८९ टक्के तिकिटे ऑनलाइन बुक झाली. त्यामुळे IRCTC ची ऑनलाइन आरक्षण व्यवस्था ही आता रेल्वेच्या तिकीट व्यवस्थेचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग बनली आहे.
गर्दीच्या वेळेत सर्वाधिक ताण
सामान्य आरक्षण सुरू होण्याची वेळ आणि Tatkal आरक्षण सुरू होण्याच्या वेळेत काही मिनिटांत मोठ्या संख्येने प्रवासी एकाच वेळी संकेतस्थळावर येतात.
यामुळे सर्व्हरवर अचानक मोठा भार येतो आणि काही वेळा तिकीट बुकिंगमध्ये विलंब, संकेतस्थळातील अडथळे किंवा सेवा खंडित होण्याच्या समस्या निर्माण होतात. नवीन व्यवस्था अशा अचानक वाढणाऱ्या मागणीचा अधिक प्रभावीपणे सामना करण्यासाठी तयार केली जात आहे.
प्रति मिनिट १ लाखांहून अधिक तिकिटांची क्षमता
नवीन आरक्षण प्रणालीमध्ये मोठ्या प्रमाणावर क्षमता वाढवण्याचे नियोजन आहे.
सध्याची तिकीट प्रक्रिया क्षमता सुमारे ३७ हजार तिकिटे प्रति मिनिट असल्याचे अहवालात नमूद करण्यात आले आहे. नवीन प्रणालीमध्ये ही क्षमता १ लाखांहून अधिक तिकिटे प्रति मिनिट करण्याचे लक्ष्य आहे.
यामुळे विशेषतः Tatkal आरक्षणाच्या सुरुवातीच्या काही मिनिटांत एकाच वेळी येणारा मोठा प्रवासी भार हाताळणे अधिक सोपे होणार आहे.
प्रवाशांच्या चौकशीची क्षमताही वाढणार
केवळ तिकीट बुकिंगच नव्हे, तर गाडीतील आसन उपलब्धता, PNR स्थिती, प्रतीक्षा यादी आणि RAC यासंबंधीच्या चौकशीसाठीही नवीन प्रणालीची क्षमता मोठ्या प्रमाणात वाढवली जाणार आहे.
सध्याची क्षमता सुमारे ४ लाख चौकशा प्रति मिनिट असून ती ४० लाखांहून अधिक चौकशा प्रति मिनिट करण्याचे नियोजन असल्याचे अहवालात नमूद आहे.
नवीन IRCTC संकेतस्थळ आधीच सुरू
या सुधारणेची प्रक्रिया पूर्णपणे भविष्यातील नाही. IRCTC ने १५ जुलै २०२६ रोजी नवीन Beta संकेतस्थळ सुरू केले आहे.
या नव्या संकेतस्थळावर तिकीट बुकिंगची प्रक्रिया अधिक सोपी आणि वेगवान करण्याबरोबरच प्रवाशांना कमी अडथळ्यांसह आरक्षण करता यावे, यावर भर देण्यात आला आहे.
Tatkal आरक्षणात सुरुवातीपासून सुधारणा
नवीन Beta संकेतस्थळाच्या वापरानंतर Tatkal आरक्षणाच्या वेगात सुधारणा झाल्याचे IRCTC ने सांगितले आहे.
जुलै २०२६ मधील पहिल्या आणि दुसऱ्या पंधरवड्याची तुलना करता, पहिल्या तीन मिनिटांत पूर्ण होणाऱ्या Tatkal आरक्षणात ५ टक्क्यांहून अधिक वाढ झाली. पाच मिनिटांत पूर्ण होणाऱ्या आरक्षणात सुमारे ३ टक्के, तर ३० मिनिटांच्या कालावधीत पूर्ण होणाऱ्या आरक्षणात २ टक्क्यांहून अधिक वाढ झाली.
ऑनलाइन बुकिंगचा वाटा ८९.८४ टक्क्यांवर
जुलै २०२६ मध्ये ऑनलाइन तिकीट आरक्षणाचा वाटा आणखी वाढून ८९.८४ टक्क्यांवर पोहोचला.
यावरून रेल्वे प्रवाशांचा तिकीट खरेदीसाठी ऑनलाइन माध्यमाकडे वाढता कल स्पष्ट होतो. त्यामुळे या डिजिटल व्यवस्थेची क्षमता आणि स्थिरता मजबूत करणे रेल्वेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे झाले आहे.
जुन्या व्यवस्थेऐवजी टप्प्याटप्प्याने बदल
भारतीय रेल्वे एकाच दिवसात जुनी आरक्षण व्यवस्था बंद करून नवीन प्रणाली लागू करणार नाही.
नवीन प्रणालीवर वेगवेगळ्या प्रकारच्या प्रवासी भाराची चाचणी केली जाणार आहे. प्रणाली स्थिर आणि सक्षम असल्याचे निश्चित झाल्यानंतर अधिकाधिक आरक्षण व्यवहार नवीन पायाभूत सुविधांकडे वळवले जातील.
आपत्कालीन पर्यायी व्यवस्था
नवीन प्रणालीमध्ये पर्यायी आपत्कालीन व्यवस्था उभारण्यावरही भर आहे.
अहवालानुसार, हैदराबादमधील सिकंदराबाद येथे स्वतंत्र पर्यायी व्यवस्था उभारण्याची योजना आहे. मुख्य प्रणालीमध्ये तांत्रिक अडचण निर्माण झाल्यास सेवा सुरू ठेवण्यासाठी ही व्यवस्था उपयोगी ठरणार आहे.
प्रवाशांना काय फायदा होणार?
नवीन आरक्षण व्यवस्था पूर्णपणे कार्यान्वित झाल्यानंतर प्रवाशांना पुढील फायदे मिळण्याची अपेक्षा आहे:
- गर्दीच्या वेळेत संकेतस्थळावरील अडथळे कमी होणे
- Tatkal तिकीट बुकिंग अधिक वेगाने होणे
- आसन उपलब्धतेची माहिती जलद मिळणे
- PNR आणि प्रतीक्षा यादीची चौकशी अधिक वेगाने होणे
- एकाच वेळी मोठ्या संख्येने येणारे व्यवहार हाताळण्याची क्षमता वाढणे
- तांत्रिक बिघाड झाल्यास पर्यायी प्रणालीमुळे सेवा सुरू ठेवण्यास मदत
IRCTC वरचा वाढता भार
आरक्षित तिकिटांपैकी जवळपास ९० टक्के तिकिटे ऑनलाइन बुक होत असल्याने IRCTC च्या डिजिटल पायाभूत सुविधांवरचा भार सातत्याने वाढत आहे.
विशेषतः सण, सुट्ट्या, उन्हाळी प्रवास आणि Tatkal आरक्षणाच्या वेळी हा भार अनेक पटींनी वाढतो. त्यामुळे नवीन प्रणाली केवळ तिकीट बुकिंगचा वेग वाढवण्यासाठी नव्हे, तर संपूर्ण आरक्षण व्यवस्था अधिक स्थिर करण्यासाठी महत्त्वाची ठरणार आहे.
प्रवाशांसाठी महत्त्वाचा बदल
IRCTC च्या नवीन प्रणालीचा उद्देश केवळ संकेतस्थळाचा देखावा बदलणे नसून मागील बाजूची तांत्रिक क्षमता मोठ्या प्रमाणात वाढवणे हा आहे.
नवीन प्रणालीमुळे लाखो प्रवासी एकाच वेळी आरक्षण करण्याचा प्रयत्न करत असतानाही व्यवहार सुरळीतपणे पूर्ण करण्याची क्षमता वाढणार आहे.
थोडक्यात : भारतीय रेल्वे आणि IRCTC कडून Passenger Reservation System चे मोठे आधुनिकीकरण करण्यात येत आहे. जून २०२५ ते जून २०२६ दरम्यान आरक्षित केलेल्या ६५.०८ कोटी तिकिटांपैकी ५७.९० कोटी म्हणजे जवळपास ८९ टक्के तिकिटे ऑनलाइन बुक झाली. वाढत्या डिजिटल व्यवहारांच्या पार्श्वभूमीवर नवीन प्रणालीची तिकीट प्रक्रिया क्षमता प्रति मिनिट १ लाखांहून अधिक करण्याचे नियोजन आहे. त्यामुळे विशेषतः Tatkal आणि गर्दीच्या वेळेत होणारे संकेतस्थळातील अडथळे कमी होऊन रेल्वे तिकीट आरक्षण अधिक वेगवान आणि विश्वासार्ह होण्याची अपेक्षा आहे