मुंबई / नवी दिल्ली, १ जून — भारतीय चलन व्यवस्थेत मोठा बदल घडण्याची शक्यता असून, भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI) पुन्हा एकदा Polymer म्हणजेच Plastic Banknotes सुरू करण्याच्या तयारीत असल्याची माहिती समोर आली आहे. वाढती चलन मागणी, नोटा छपाईवरील वाढता खर्च आणि खराब होणाऱ्या नोटांची संख्या लक्षात घेऊन RBI लवकरच Polymer Currency संदर्भात Pilot Project सुरू करू शकते.
माहितीनुसार, RBI च्या अलीकडील पाटणा आणि मुंबई येथे झालेल्या Board Meetings मध्ये Polymer Notes संदर्भातील प्रस्तावावर चर्चा झाली. कागदी नोटांच्या तुलनेत Polymer Notes अधिक टिकाऊ, सुरक्षित आणि दीर्घकाळ वापरण्यायोग्य असल्याने हा पर्याय गांभीर्याने विचाराधीन असल्याचे सांगितले जात आहे.
Polymer Banknotes या पारंपरिक कापूस-आधारित कागदी नोटांऐवजी विशेष प्रकारच्या लवचिक प्लास्टिक पदार्थापासून तयार केल्या जातात. या नोटा :
- अधिक काळ टिकतात
- पाणी, ओलावा आणि धूळ यांना अधिक प्रतिरोधक असतात
- सहज फाटत नाहीत
- बनावट नोटा तयार करणे अधिक कठीण होते
असे अनेक फायदे असल्याचे मानले जाते.
RBI च्या वार्षिक अहवालानुसार, FY25 मध्ये नोटा छपाईवरील खर्च सुमारे ₹६,३७२.८ कोटींवर पोहोचला असून, तो मागील वर्षाच्या तुलनेत लक्षणीय वाढला आहे. त्याचबरोबर FY25 मध्ये सुमारे २३.८ अब्ज खराब झालेल्या नोटा चलनातून काढून टाकाव्या लागल्या. विशेषतः ₹५०० आणि ₹१०० च्या नोटांचे प्रमाण सर्वाधिक होते.
तज्ज्ञांच्या मते, Polymer Notes वापरल्यास नोटांचे आयुष्य कागदी नोटांच्या तुलनेत अनेक पटींनी वाढू शकते. त्यामुळे दीर्घकालीन पातळीवर छपाई खर्च आणि चलन व्यवस्थापनावरील खर्च कमी होण्यास मदत होऊ शकते.
विशेष म्हणजे, Polymer Currency ची कल्पना भारतासाठी नवी नाही. RBI ने यापूर्वी २०१३ आणि २०१७ मध्ये ₹१० च्या Polymer Notes चाचणी स्वरूपात आणण्याची योजना आखली होती. कोचीन, म्हैसूर, जयपूर, भुवनेश्वर आणि शिमला या शहरांमध्ये Field Trials करण्याचाही प्रस्ताव होता. मात्र विविध तांत्रिक आणि प्रशासकीय कारणांमुळे तो पुढे जाऊ शकला नाही.
जगातील अनेक देशांनी आधीच Polymer Currency स्वीकारली आहे. Australia, Canada, United Kingdom, New Zealand, Maldives आणि Romania यांसारख्या देशांमध्ये Plastic Notes मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जातात. या नोटांमध्ये Transparent Security Windows, Advanced Anti-Counterfeit Features आणि अधिक मजबूत सुरक्षा प्रणाली असतात.
दरम्यान, RBI कडून अद्याप अधिकृत घोषणा करण्यात आलेली नसली तरी Pilot Project संदर्भात लवकरच निर्णय जाहीर होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. तसेच ATM नेटवर्क आणि Cash Handling Systems Polymer Notes साठी सक्षम करण्याचे कामही शक्य असल्याचे सूत्रांचे म्हणणे आहे.
एकूणच, Polymer Banknotes लागू झाल्यास भारतीय चलन व्यवस्थेतील हा सर्वात मोठ्या बदलांपैकी एक ठरू शकतो. अधिक सुरक्षित, टिकाऊ आणि आधुनिक चलन प्रणालीच्या दिशेने RBI चे हे महत्त्वाचे पाऊल मानले जात आहे.