मुंबई, २१ ऑगस्ट : महाराष्ट्रातील मान्सूनची स्थिती पुढील काही आठवड्यांत असमान राहण्याची शक्यता आहे. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) ऑगस्ट–सप्टेंबरच्या अंदाजानुसार, राज्यातील सर्व भागांत एकसारखा पाऊस पडण्याची शक्यता नसून काही भागांत पाऊस सरासरीपेक्षा कमी, तर काही भागांत सामान्य ते अधिक राहू शकतो. त्यामुळे ऑगस्टचा उर्वरित काळ आणि सप्टेंबर महिन्यात पावसाचे वितरण शेती आणि जलसाठ्यांच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरणार आहे.
राज्यात पावसाचे चित्र एकसारखे नाही
IMD च्या अंदाजानुसार ऑगस्ट–सप्टेंबर या संपूर्ण कालावधीत महाराष्ट्राच्या मोठ्या भागात सरासरीपेक्षा कमी पावसाचे संकेत आहेत. मात्र हा अंदाज संपूर्ण राज्यासाठी समान नाही.
पूर्व विदर्भ आणि मराठवाड्यातील काही भागांत सामान्य ते सरासरीपेक्षा अधिक पाऊस होण्याची शक्यता आहे. दुसरीकडे कोकण, मध्य महाराष्ट्र आणि पश्चिम विदर्भातील अनेक भागांत कमी पावसाचे संकेत आहेत.
सप्टेंबरमध्ये पाऊस कमी राहण्याची शक्यता
ऑगस्टमध्ये महाराष्ट्रात पावसाचे वितरण मिश्र स्वरूपाचे राहण्याचा अंदाज आहे. मात्र सप्टेंबरमध्ये राज्यात सरासरीपेक्षा कमी पाऊस राहण्याची शक्यता अधिक असल्याचे हवामान विभागाच्या अंदाजातून दिसते.
त्यामुळे ऑगस्टच्या तुलनेत सप्टेंबरमध्ये मान्सूनची सक्रियता काही भागांत कमी होऊ शकते.
कोकण आणि मध्य महाराष्ट्राला चिंता
राज्यातील कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रातील काही भागांमध्ये कमी पावसाचे संकेत आहेत. या भागांत सध्या अधूनमधून जोरदार पाऊस होत असला, तरी संपूर्ण महिन्याची सरासरी पाहता पावसाचे प्रमाण कमी राहू शकते.
त्यामुळे एखाद्या दिवशी किंवा काही दिवसांत मुसळधार पाऊस झाला, तरी संपूर्ण महिन्याची पावसाची तूट भरून निघेलच असे नाही.
विदर्भ आणि मराठवाड्यात काहीसा दिलासा
दुसरीकडे पूर्व विदर्भ आणि मराठवाड्यातील काही भागांना तुलनेने चांगला पाऊस मिळण्याची शक्यता आहे.
IMD च्या अंदाजात या भागांसाठी सामान्य ते सरासरीपेक्षा अधिक पावसाचे संकेत देण्यात आले आहेत. मात्र जिल्हानिहाय परिस्थिती वेगळी असू शकते. हवामान विभागाने महाराष्ट्रासाठी या कालावधीचा स्वतंत्र जिल्हानिहाय पावसाचा अंदाज दिलेला नाही.
शेतकऱ्यांसाठी पुढील चार आठवडे महत्त्वाचे
पावसाचे असमान वितरण हे खरीप पिकांसाठी महत्त्वाचे ठरू शकते. सोयाबीन, कापूस, तूर, मूग, उडीद आणि इतर खरीप पिकांसाठी पुढील काही आठवड्यांतील पावसाचे अंतर आणि प्रमाण निर्णायक ठरणार आहे.
पावसामध्ये मोठा खंड पडल्यास पिकांच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या भागात कमी कालावधीत अतिवृष्टी झाल्यास पाणी साचणे, मातीची धूप आणि पिकांचे नुकसान यासारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात.
जुलैमध्ये महाराष्ट्राला मिळाला होता चांगला पाऊस
यंदाच्या मान्सूनमध्ये महाराष्ट्राची स्थिती सुरुवातीला काहीशी वेगळी होती. जुलै महिन्यात अनेक भागांत झालेल्या व्यापक पावसामुळे राज्यातील सुरुवातीची पावसाची तूट भरून निघाली होती.
IMD च्या ऑगस्टच्या अंदाजात मात्र महाराष्ट्रासाठी मिश्र पावसाचे चित्र समोर आले आहे. जुलैमध्ये झालेल्या चांगल्या पावसानंतर पुढील काळात पाऊस त्याच प्रमाणात राहीलच असे नाही.
मुसळधार पाऊस आणि कमी पाऊस एकाच वेळी शक्य
हवामान विभागाचा दीर्घकालीन अंदाज सरासरी पावसाचे प्रमाण दर्शवतो. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण पाऊस कमी राहण्याचा अंदाज असला, तरी त्या काळात काही दिवस मुसळधार पाऊस होऊ शकतो.
म्हणून “कमी पाऊस” म्हणजे पाऊसच पडणार नाही, असा अर्थ घेणे चुकीचे ठरेल. प्रत्यक्ष परिस्थिती स्थानिक हवामान प्रणालींवर अवलंबून बदलू शकते.
सध्या मान्सून सक्रिय असला तरी चित्र बदलतेय
IMD च्या उपलब्ध विस्तारित अंदाजानुसार ऑगस्टच्या सुरुवातीला महाराष्ट्रातील विविध भागांत जोरदार ते अतिजोरदार पावसाच्या घटना नोंदल्या गेल्या होत्या. कोकण, मध्य महाराष्ट्र, विदर्भ आणि मराठवाड्यातही काही ठिकाणी मोठ्या प्रमाणावर पाऊस झाला.
मात्र पुढील चार आठवड्यांसाठीचा मोठा चित्रपट पाहता पावसाचे वितरण अधिक तुटक आणि असमान राहण्याची शक्यता आहे.
पाणीसाठ्यांवरही परिणाम होऊ शकतो
ऑगस्ट आणि सप्टेंबरमध्ये पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्यास धरणांमध्ये होणारी नवीन पाण्याची आवक काही भागांत कमी होऊ शकते.
मात्र सध्या असलेले पाणीसाठे, आधी झालेला पाऊस आणि स्थानिक पर्जन्यमान यानुसार प्रत्येक विभागाची परिस्थिती वेगळी असेल. त्यामुळे राज्यातील सर्व धरणांवर एकसारखा परिणाम होईल, असे म्हणता येणार नाही.
उष्णता वाढण्याचा दावा कितपत योग्य?
काही अहवालांमध्ये पुढील काळात तापमान वाढण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे. मात्र IMD च्या उपलब्ध महाराष्ट्र-केंद्रित अंदाजानुसार तापमानाची स्थितीही प्रदेशानुसार बदलू शकते.
त्यामुळे “महाराष्ट्रात पुढील चार आठवडे मोठी उष्णतेची लाट येणार” असा निष्कर्ष सध्या काढणे योग्य ठरणार नाही. पावसातील खंडामुळे काही भागांत दिवसाचे तापमान वाढल्यास उकाडा मात्र जाणवू शकतो.
हवामान विभागाचा महत्त्वाचा इशारा
IMD चे महासंचालक मृत्युंजय महापात्रा यांनीही स्पष्ट केले आहे की ऑगस्ट आणि सप्टेंबर एकत्रित पाहिल्यास महाराष्ट्रासाठी पाऊस सरासरीपेक्षा कमी राहण्याचे संकेत आहेत; मात्र काही भागांत सामान्य ते अधिक पाऊस होऊ शकतो. त्यामुळे राज्यासाठी एकच पावसाचा अंदाज लावणे योग्य नाही.
नागरिक आणि शेतकऱ्यांनी काय लक्षात ठेवावे?
पुढील काही आठवडे स्थानिक हवामान अंदाज आणि जिल्हानिहाय सूचना पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. शेतकऱ्यांनी पावसाच्या खंडानुसार सिंचनाचे नियोजन करावे, तर अतिवृष्टीची शक्यता असलेल्या भागात पाण्याचा निचरा आणि पिकांचे संरक्षण याकडे लक्ष द्यावे.
विशेषतः सप्टेंबरमध्ये पावसाचा खंड वाढल्यास खरीप पिकांच्या वाढीवर त्याचा परिणाम होऊ शकतो.
थोडक्यात : महाराष्ट्रात पुढील चार आठवड्यांत पावसाचे वितरण असमान राहण्याची शक्यता आहे. IMD च्या ऑगस्ट–सप्टेंबर अंदाजानुसार राज्याच्या मोठ्या भागात पाऊस सरासरीपेक्षा कमी राहण्याचे संकेत आहेत. पूर्व विदर्भ आणि मराठवाड्यातील काही भागांत मात्र सामान्य ते अधिक पाऊस होऊ शकतो. त्यामुळे ऑगस्टचा उर्वरित काळ आणि संपूर्ण सप्टेंबरमध्ये महाराष्ट्रात कुठे पाऊस, तर कुठे पावसाचा खंड, असे मिश्र चित्र दिसण्याची शक्यता आहे.