आगामी काही महिन्यांत जागतिक अन्नसंकटाची शक्यता; युद्धांमुळे धान्य आणि खतपुरवठा विस्कळीत होण्याचा परराष्ट्रमंत्री एस. जयशंकर यांचा इशारा !

न्यूयॉर्क, २ ऑक्टोबर : जगातील सुरू असलेल्या युद्धांचा परिणाम आता केवळ ऊर्जा आणि व्यापारापुरता मर्यादित न राहता अन्नसुरक्षेवरही होण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. आगामी काही महिन्यांत जगाला मोठ्या अन्नसंकटाचा सामना करावा लागू शकतो, असा इशारा भारताचे परराष्ट्रमंत्री एस. जयशंकर यांनी दिला आहे. युक्रेनमधील युद्ध आणि इराण-खाडी क्षेत्रातील संघर्षामुळे प्रमुख धान्य निर्यातदार देशांकडून होणारी वाहतूक विस्कळीत होण्याची शक्यता असून, पश्चिम आशिया आणि रशियातील खतनिर्मितीवरही परिणाम होत असल्याचे त्यांनी नमूद केले. त्यातच संभाव्य Super El Niño मुळे शेती उत्पादनावर अतिरिक्त दबाव निर्माण होऊ शकतो. न्यूयॉर्कमधील Asia Society येथे झालेल्या चर्चेदरम्यान जयशंकर यांनी जागतिक अर्थव्यवस्थेसमोरील ऊर्जा, अन्न, खते आणि वित्तीय क्षेत्रातील परस्परांशी जोडलेल्या संकटांकडे लक्ष वेधले.

युद्धांमुळे धान्य निर्यातीच्या पुरवठा साखळीवर परिणाम

Asia Society येथे बोलताना जयशंकर यांनी युक्रेन आणि इराण-खाडी क्षेत्रातील संघर्षांचा Global South देशांच्या अर्थव्यवस्थांवर गंभीर परिणाम होत असल्याचे सांगितले. काही प्रमुख धान्य निर्यातदार देशांना विशेषतः Black Sea मार्गाने धान्याची निर्यात करणे कठीण होऊ शकते, अशी चिंता त्यांनी व्यक्त केली. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत धान्याची उपलब्धता कमी झाल्यास आयातदार देशांना पुरवठा मिळवण्यासाठी अधिक खर्च करावा लागू शकतो.

Black Sea हा जागतिक धान्य व्यापारातील महत्त्वाचा सागरी मार्ग आहे. या क्षेत्रातील संघर्ष, बंदरांवरील अडथळे किंवा वाहतुकीतील अनिश्चितता यामुळे धान्याच्या निर्यातीवर परिणाम होऊ शकतो. परिणामी, आंतरराष्ट्रीय बाजारात धान्याच्या किमतींमध्ये चढ-उतार होण्याची शक्यता असते. जयशंकर यांनी याच पुरवठा साखळीतील अनिश्चिततेकडे लक्ष वेधत, काही प्रमुख निर्यातदारांना त्यांचे धान्य बाजारपेठांपर्यंत पोहोचवण्यात अडचणी येऊ शकतात, असे स्पष्ट केले.

खतनिर्मितीतील अडथळ्यांमुळे शेती उत्पादनावर दबाव

अन्नसुरक्षेच्या दृष्टीने खतांचा पुरवठा हा महत्त्वाचा घटक आहे. नायट्रोजन, फॉस्फेट आणि पोटॅशियम आधारित खतांचा वापर विविध पिकांच्या उत्पादनासाठी केला जातो. जयशंकर यांच्या मते, पश्चिम आशिया आणि रशिया हे खतांचे महत्त्वाचे उत्पादक प्रदेश असून, तेथील संघर्षांमुळे खतनिर्मिती आणि पुरवठ्यावर परिणाम झाला आहे. जगाला आधीच लक्षणीय खतटंचाईचा सामना करावा लागत असल्याचेही त्यांनी नमूद केले.

खतांची उपलब्धता कमी होणे किंवा त्यांच्या किमती वाढणे याचा थेट परिणाम शेतकऱ्यांच्या उत्पादन खर्चावर होऊ शकतो. खर्च वाढल्यास काही शेतकरी खतांचा वापर कमी करू शकतात किंवा पेरणीचे क्षेत्र आणि पिकांची निवड बदलू शकतात. यामुळे पिकांच्या उत्पादनावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. खतांचा तुटवडा आणि धान्य वाहतुकीतील अडथळे एकाच वेळी निर्माण झाल्यास जागतिक अन्नपुरवठ्यावर अधिक दबाव येऊ शकतो.

संभाव्य Super El Niño मुळे वाढू शकते अन्नसंकटाची तीव्रता

युद्धांमुळे निर्माण झालेल्या पुरवठा समस्यांबरोबरच हवामानातील संभाव्य बदलांचाही अन्नउत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. जयशंकर यांनी संभाव्य Super El Niño चा उल्लेख करत, त्याचा परिणाम धान्य उत्पादनावर झाल्यास जागतिक अन्नसंकट अधिक गंभीर होऊ शकते, अशी चिंता व्यक्त केली.

El Niño ही प्रशांत महासागराच्या मध्य आणि पूर्वेकडील पृष्ठभागावरील पाण्याचे तापमान सरासरीपेक्षा वाढण्याशी संबंधित हवामानविषयक घटना आहे. याचा परिणाम जगातील विविध प्रदेशांतील पर्जन्यमान, तापमान आणि शेतीच्या परिस्थितीवर होऊ शकतो. काही भागांत दुष्काळसदृश परिस्थिती, तर काही भागांत अतिवृष्टी किंवा पूरस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे आधीच धान्य आणि खतांच्या पुरवठ्यात अडथळे असताना प्रतिकूल हवामानाची भर पडल्यास कृषी उत्पादनावर अतिरिक्त दबाव येऊ शकतो.

ऊर्जा, अन्न, खते आणि वित्तीय क्षेत्रातील ‘4F’ संकट

जयशंकर यांनी जागतिक परिस्थितीचे वर्णन करताना Fuel, Food, Fertiliser आणि Finance या चार क्षेत्रांतील परस्परांशी जोडलेल्या समस्यांकडे लक्ष वेधले. ऊर्जा पुरवठ्यातील अडथळे आणि तेलाच्या किमतींमधील अस्थिरता यामुळे वाहतूक, उत्पादन आणि शेतीचा खर्च वाढू शकतो. त्याचवेळी खतांची उपलब्धता कमी होणे आणि धान्य वाहतुकीतील अडथळे अन्नपुरवठ्यावर परिणाम करू शकतात.

युद्ध आणि जागतिक अनिश्चिततेच्या काळात गुंतवणूकदार सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या बाजारपेठांकडे वळू शकतात. त्यामुळे विकसनशील अर्थव्यवस्थांना वित्तपुरवठा मिळवणे अधिक कठीण होण्याची शक्यता असते. ऊर्जा, अन्न, खते आणि वित्त या चारही क्षेत्रांमध्ये एकाच वेळी दबाव निर्माण झाल्यास त्याचा परिणाम विशेषतः Global South मधील देशांच्या अर्थव्यवस्थांवर होऊ शकतो, असे जयशंकर यांनी नमूद केले.

भारताच्या अन्नसुरक्षेवर काय परिणाम होऊ शकतो?

भारताच्या दृष्टीने जागतिक धान्य आणि खतांच्या पुरवठ्यातील अडथळे महत्त्वाचे ठरू शकतात. आंतरराष्ट्रीय बाजारात खतांच्या किमती वाढल्यास शेतीचा उत्पादन खर्च वाढू शकतो. तसेच जागतिक धान्य बाजारातील पुरवठा कमी झाल्यास आयात-निर्यात व्यवहार, आंतरराष्ट्रीय किमती आणि अन्नधान्याच्या बाजारपेठेवर परिणाम होण्याची शक्यता असते.

याशिवाय, २०२६ मधील नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस दीर्घकालीन सरासरीच्या तुलनेत कमी राहिल्याचे भारतीय हवामान विभागाच्या आकडेवारीवर आधारित वृत्तांत नमूद करण्यात आले आहे. कमी पावसाचा परिणाम पावसावर अवलंबून असलेल्या शेती क्षेत्रांवर आणि खरीप पिकांच्या उत्पादनावर होऊ शकतो. त्यामुळे जागतिक पुरवठा साखळीतील अडथळे आणि देशांतर्गत हवामान परिस्थिती या दोन्ही बाबी भारताच्या अन्नसुरक्षेसाठी महत्त्वाच्या ठरतात.

जागतिक सहकार्य आणि पुरवठा साखळी मजबूत करण्याची गरज

जयशंकर यांनी जागतिक संकटांचा सामना करण्यासाठी देशांनी एकमेकांशी सहकार्य करणे आणि महत्त्वाच्या वस्तूंच्या पुरवठा साखळ्यांमधील जोखीम कमी करणे आवश्यक असल्याचे सांगितले. अन्नधान्य आणि खतांसारख्या मूलभूत गरजांच्या पुरवठ्यात अडथळे निर्माण झाल्यास त्याचा परिणाम अनेक देशांतील सामान्य नागरिकांवर होऊ शकतो. त्यामुळे आंतरराष्ट्रीय व्यापारातील स्थैर्य, सागरी वाहतुकीची सुरक्षितता आणि पुरवठ्याचे विविध पर्याय उपलब्ध ठेवण्याला महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

यापूर्वीही युक्रेनमधील युद्धामुळे जागतिक धान्य आणि ऊर्जा बाजारात अस्थिरता निर्माण झाली होती. सध्याच्या संघर्षांमुळे पुन्हा एकदा जागतिक पुरवठा साखळीची असुरक्षितता अधोरेखित झाली आहे. जयशंकर यांच्या मते, देशांनी केवळ स्वतःच्या हिताचा विचार न करता इतर देशांच्या मूलभूत गरजांवर होणाऱ्या परिणामांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.

जागतिक अन्नपुरवठ्याच्या पुढील स्थितीकडे लक्ष

युक्रेन आणि इराण-खाडी क्षेत्रातील संघर्ष, Black Sea मार्गावरील धान्य वाहतूक, खतनिर्मितीतील अडथळे आणि संभाव्य El Niño या सर्व घटकांचा एकत्रित परिणाम आगामी महिन्यांत जागतिक अन्नपुरवठ्यावर होऊ शकतो. मात्र, संकटाची प्रत्यक्ष तीव्रता संघर्षांची स्थिती, निर्यातदार देशांचे निर्णय, आंतरराष्ट्रीय बाजारातील उपलब्धता, हवामान आणि विविध देशांच्या धोरणांवर अवलंबून राहणार आहे.

न्यूयॉर्कमधील Asia Society येथील चर्चेत जयशंकर यांनी व्यक्त केलेली चिंता जागतिक अन्नसुरक्षेच्या संभाव्य आव्हानांकडे लक्ष वेधणारी आहे. भारतासह विकसनशील देशांसाठी धान्य आणि खतांच्या पुरवठ्यातील स्थैर्य, शेती उत्पादनाचा खर्च आणि आंतरराष्ट्रीय बाजारातील किमती यांवर आगामी काळात लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

थोडक्यात

• परराष्ट्रमंत्री एस. जयशंकर यांनी आगामी काही महिन्यांत मोठ्या जागतिक अन्नसंकटाची शक्यता व्यक्त केली.

• युक्रेन आणि इराण-खाडी क्षेत्रातील संघर्षांमुळे धान्य निर्यात आणि खतनिर्मितीवर परिणाम होत असल्याचे त्यांनी सांगितले.

• Black Sea मार्गावरील धान्य वाहतुकीतील अडथळे जागतिक पुरवठ्यावर परिणाम करू शकतात.

• पश्चिम आशिया आणि रशियातील खतनिर्मितीवर परिणाम झाल्याने जागतिक खतटंचाईची चिंता वाढली आहे.

• संभाव्य Super El Niño मुळे शेती उत्पादनावर अतिरिक्त दबाव निर्माण होण्याची शक्यता आहे.

• ऊर्जा, अन्न, खते आणि वित्त या चार क्षेत्रांतील संकटांना जयशंकर यांनी ‘4F’ संकटाच्या स्वरूपात अधोरेखित केले.

• भारतात प्रत्यक्ष अन्नटंचाई निर्माण होणार असल्याची घोषणा करण्यात आलेली नाही; देशांतर्गत परिणाम उत्पादन, साठे आणि बाजारस्थितीवर अवलंबून असतील.