नागपूर, २ ऑक्टोबर : महाराष्ट्रातील नागपूर शहराला लष्करी विमाननिर्मिती आणि संरक्षण क्षेत्रातील उत्पादनाचे महत्त्वाचे केंद्र बनण्याची संधी निर्माण झाली आहे. भारतातील Mahindra Group आणि ब्राझीलची विमाननिर्मिती कंपनी Embraer यांनी भारतीय हवाई दलाच्या Medium Transport Aircraft (MTA) कार्यक्रमांतर्गत C-390 Millennium या लष्करी वाहतूक विमानाच्या संभाव्य Final Assembly Line (FAL) साठी नागपूरची निवड केली आहे. भारतीय हवाई दलाकडून या कार्यक्रमासाठी C-390 Millennium विमानाची निवड झाल्यास नागपूरमध्ये विमानांची अंतिम जुळणी, System Integration, Manufacturing Engineering आणि स्थानिक Aerospace Supply Chain विकसित करण्याची योजना आहे. मात्र, हा प्रकल्प अद्याप प्रस्तावित टप्प्यात असून, हवाई दलाच्या निवडीवर त्याची अंमलबजावणी अवलंबून आहे.
Mahindra–Embraer भागीदारीत नागपूरमध्ये विमाननिर्मितीची योजना
Mahindra Group आणि Embraer यांच्यातील सहकार्याच्या माध्यमातून भारतात C-390 Millennium विमानांची अंतिम जुळणी करण्यासाठी सुविधा उभारण्याचा विचार सुरू आहे. या संभाव्य प्रकल्पासाठी नागपूर हे ठिकाण निश्चित करण्यात आले आहे. प्रस्तावित सुविधेमध्ये केवळ विमानांची अंतिम जुळणीच नव्हे, तर विमानाच्या विविध प्रणालींचे एकत्रीकरण, उत्पादन अभियांत्रिकी आणि भारतीय पुरवठादार कंपन्यांचा सहभाग वाढवण्यावरही भर दिला जाणार आहे.
Final Assembly Line म्हणजे विमानाचे विविध भाग आणि प्रणाली एकत्र आणून संपूर्ण विमान तयार करण्याची अंतिम उत्पादन प्रक्रिया. या सुविधेमुळे विमाननिर्मितीशी संबंधित काही तांत्रिक आणि अभियांत्रिकी कामे भारतातच करण्याची संधी उपलब्ध होऊ शकते. तथापि, प्रत्यक्ष उत्पादनाची व्याप्ती, गुंतवणूक, उत्पादन क्षमता आणि प्रकल्पाचे वेळापत्रक याबाबत अंतिम निर्णय हवाई दलाच्या निवडीनंतरच स्पष्ट होईल.
भारतीय हवाई दलाच्या MTA कार्यक्रमासाठी स्पर्धा
भारतीय हवाई दलाला जुन्या होत चाललेल्या वाहतूक विमानांच्या ताफ्याच्या जागी नवीन Medium Transport Aircraft खरेदी करायची आहेत. या कार्यक्रमासाठी Embraer चे C-390 Millennium हे विमान स्पर्धेत असून, Lockheed Martin चे C-130J-30 हेही प्रमुख पर्यायांपैकी एक आहे. C-390 ची निवड झाल्यास Mahindra-Embraer भागीदारीला भारतात विमाननिर्मिती आणि औद्योगिक सहकार्य विकसित करण्याची संधी मिळू शकते. मात्र, अंतिम निवड आणि खरेदीचा निर्णय भारत सरकारच्या संरक्षण खरेदी प्रक्रियेनुसार होणार आहे.
C-390 Millennium हे बहुउद्देशीय लष्करी वाहतूक विमान असून, सैनिक आणि मालवाहतूक, हवाई मार्गाने सामग्री उतरवणे, वैद्यकीय स्थलांतर, शोध आणि बचावकार्य तसेच आपत्ती निवारण अशा विविध मोहिमांसाठी त्याचा वापर करता येतो. Embraer च्या माहितीनुसार, या विमानाची कमाल भारवाहक क्षमता २६ टन आहे. हे विमान तात्पुरत्या किंवा कच्च्या धावपट्ट्यांवरूनही कार्य करू शकते.
नागपूरच्या MIHAN परिसराला संरक्षण उत्पादनाची संधी
नागपूरमधील Multi-modal International Cargo Hub and Airport (MIHAN) परिसरात विमान वाहतूक, देखभाल आणि औद्योगिक सुविधांचा विकास झाला आहे. त्यामुळे प्रस्तावित C-390 Final Assembly Line साठी नागपूरची निवड झाल्यास या परिसरातील विद्यमान औद्योगिक पायाभूत सुविधांचा उपयोग होण्याची शक्यता आहे.
नागपूरमध्ये विमानांची अंतिम जुळणी, प्रणालींचे एकत्रीकरण आणि उत्पादन अभियांत्रिकीशी संबंधित सुविधा उभारल्यास स्थानिक उद्योगांना विमाननिर्मितीच्या पुरवठा साखळीत सहभागी होण्याची संधी मिळू शकते. यामध्ये विमानांचे भाग, उपप्रणाली, अभियांत्रिकी सेवा आणि देखभाल-संबंधित कामांचा समावेश असू शकतो. मात्र, नेमक्या कोणत्या भारतीय कंपन्या या प्रकल्पात सहभागी होतील आणि स्थानिक उत्पादनाचे प्रमाण किती असेल, याबाबत अद्याप अंतिम तपशील जाहीर करण्यात आलेला नाही.
भारतीय कंपन्यांचा Aerospace Ecosystem मध्ये सहभाग
C-390 कार्यक्रमासाठी निवड झाल्यास भारतीय Aerospace कंपन्यांना टप्प्याटप्प्याने विमानाच्या औद्योगिक परिसंस्थेत सहभागी करण्याचा Mahindra आणि Embraer यांचा मानस आहे. प्रस्तावित सहकार्यामध्ये उत्पादन, Aftermarket Services, Maintenance, Repair and Overhaul (MRO), प्रशिक्षण आणि विमानाच्या संपूर्ण सेवाकाळातील तांत्रिक मदतीचा समावेश आहे.
या माध्यमातून भारतीय कंपन्यांना विमाननिर्मितीशी संबंधित तंत्रज्ञान, उत्पादन प्रक्रिया आणि अभियांत्रिकी कौशल्य विकसित करण्याची संधी उपलब्ध होऊ शकते. Embraer ची विमाननिर्मितीतील तांत्रिक क्षमता आणि Mahindra चा भारतातील औद्योगिक अनुभव यांचा एकत्रित वापर करून देशांतर्गत पुरवठा साखळी विकसित करण्याचे उद्दिष्ट आहे. यामुळे नागपूरसह महाराष्ट्रातील एरोस्पेस क्षेत्रातील उद्योगांना संभाव्य व्यावसायिक संधी निर्माण होऊ शकतात.
२०२४ पासून भागीदारीचा विस्तार
Mahindra आणि Embraer यांनी फेब्रुवारी २०२४ मध्ये C-390 Millennium विमानासाठी भारतीय हवाई दलाच्या MTA कार्यक्रमात संयुक्तपणे सहभागी होण्याच्या उद्देशाने सामंजस्य करार केला होता. त्यानंतर ऑक्टोबर २०२५ मध्ये दोन्ही कंपन्यांनी धोरणात्मक सहकार्य करार करून भारतातील उत्पादन, औद्योगिकीकरण आणि पुरवठा साखळी विकासासाठी भागीदारी पुढे नेली.
फेब्रुवारी २०२६ मध्ये दोन्ही कंपन्यांनी भारतात C-390 विमानांसाठी MRO क्षमता विकसित करण्याच्या योजनाही जाहीर केल्या होत्या. या सर्व योजना विमानाची भारतीय हवाई दलाकडून निवड होण्याच्या अटीवर आधारित आहेत. नागपूरमध्ये संभाव्य Final Assembly Line निश्चित करणे हे या भागीदारीतील पुढील नियोजनात्मक पाऊल आहे.
प्रकल्प अद्याप प्रस्तावित टप्प्यात; अंतिम निर्णय हवाई दलाच्या निवडीवर
Mahindra आणि Embraer यांनी नागपूरला संभाव्य उत्पादन केंद्र म्हणून ओळखले असले, तरी अद्याप अंतिम गुंतवणूक निर्णय, उत्पादन क्षमता किंवा प्रकल्प सुरू होण्याची निश्चित तारीख जाहीर केलेली नाही. महाराष्ट्र सरकारसोबत आवश्यक औद्योगिक पायाभूत सुविधांबाबत प्रक्रिया सुरू असल्याचे कंपन्यांनी सांगितले आहे. C-390 Millennium ची MTA कार्यक्रमासाठी निवड आणि भारत सरकारकडून खरेदी आदेश मिळाल्यानंतरच प्रस्तावित सुविधा प्रत्यक्ष उभारण्याच्या दिशेने पुढील कार्यवाही होईल.
नागपूरमध्ये C-390 Millennium विमानांची अंतिम जुळणी सुरू झाल्यास महाराष्ट्राच्या एरोस्पेस आणि संरक्षण उत्पादन क्षेत्राला नवी संधी मिळू शकते. विमाननिर्मिती, प्रणाली एकत्रीकरण, अभियांत्रिकी, पुरवठा साखळी आणि देखभाल या क्षेत्रांमध्ये देशांतर्गत क्षमता विकसित करण्याच्या दृष्टीने हा प्रस्ताव महत्त्वाचा आहे. मात्र, त्याचे प्रत्यक्ष औद्योगिक आणि रोजगारविषयक परिणाम हे विमानाच्या निवडीपासून ते प्रकल्पाच्या अंतिम स्वरूपापर्यंतच्या पुढील निर्णयांवर अवलंबून असतील.
थोडक्यात
-
Mahindra Group आणि ब्राझीलच्या Embraer यांनी C-390 Millennium विमानांच्या संभाव्य Final Assembly Line साठी नागपूरची निवड केली आहे.
-
हा प्रकल्प भारतीय हवाई दलाच्या Medium Transport Aircraft (MTA) कार्यक्रमात C-390 ची निवड झाल्यासच पुढे जाईल.
-
प्रस्तावित सुविधेत विमानांची अंतिम जुळणी, System Integration आणि Manufacturing Engineering यांचा समावेश असेल.
-
भारतीय एरोस्पेस कंपन्यांना उत्पादन, MRO, प्रशिक्षण आणि Lifecycle Support मध्ये सहभागी करण्याचे नियोजन आहे.
-
महाराष्ट्र सरकारसोबत औद्योगिक पायाभूत सुविधांसाठी तयारी सुरू आहे.
-
अंतिम गुंतवणूक निर्णय, उत्पादन क्षमता आणि प्रकल्पाचे वेळापत्रक अद्याप जाहीर झालेले नाही.