नवी दिल्ली, १० ऑगस्ट : भारताने भविष्यातील 6th-Generation Fighter Aircraft क्षमता विकसित करण्याच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल उचलले आहे. France-led Future Combat Air System (FCAS) या महत्त्वाकांक्षी 6th-generation fighter programme मध्ये सहभागी होण्यासाठी भारताने concerted efforts सुरू केल्याची माहिती संरक्षण मंत्रालयाने Parliamentary Standing Committee on Defence (SCOD) ला दिली आहे.
संसद समितीसमोर केंद्राची स्पष्ट भूमिका
संरक्षण मंत्रालयाने समितीसमोर दिलेल्या माहितीनुसार, भारताने French Government च्या नेतृत्वाखालील FCAS मध्ये सहभागी होण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले आहेत. यामुळे यापूर्वी केवळ चर्चेच्या पातळीवर असलेली भारत-फ्रान्स 6th-generation fighter सहकार्याची शक्यता आता अधिकृत सरकारी प्रक्रियेत आली असल्याचे स्पष्ट झाले आहे.
FCAS म्हणजे नेमके काय?
Future Combat Air System (FCAS) हे केवळ एक Fighter Jet विकसित करण्याचा programme नाही. हे भविष्यातील Network-Centric Combat Ecosystem विकसित करण्याचे उद्दिष्ट ठेवते.
यामध्ये प्रामुख्याने:
• 6th-generation Fighter Aircraft
• अत्याधुनिक Stealth
• Artificial Intelligence (AI) आधारित Combat Systems
• Unmanned Remote Carriers / Combat Drones
• Combat Cloud
• Manned-Unmanned Teaming
• अत्याधुनिक Sensors आणि Data Fusion
यांचा समावेश अपेक्षित आहे. त्यामुळे FCAS ला भविष्यातील Integrated Air Combat System म्हणून पाहिले जाते.
AMCA बंद होणार नाही; दोन्ही कार्यक्रम समांतर?
भारताचा स्वदेशी Advanced Medium Combat Aircraft (AMCA) programme हा देशाच्या 5th-generation fighter क्षमतेसाठी महत्त्वाचा प्रकल्प आहे. FCAS मध्ये सहभागी होण्याच्या प्रयत्नांचा अर्थ AMCA programme बंद करणे किंवा त्याला पर्याय निर्माण करणे असा नाही.
भारताची रणनीती भविष्यात AMCA आणि 6th-generation international collaboration हे दोन्ही programme समांतरपणे पुढे नेण्याची असू शकते. संसदीय समितीनेही भारताने 6th-generation aircraft च्या development आणि acquisition साठी स्पष्ट roadmap तयार करण्याची गरज अधोरेखित केली आहे.
भारताला FCAS मध्ये रस का?
भारतासाठी ६th-generation combat aviation मध्ये लवकर प्रवेश मिळवणे सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे. भविष्यातील हवाई युद्ध हे केवळ Fighter-versus-Fighter राहणार नसून Fighter + Drones + AI + Sensors + Satellites + Electronic Warfare + Combat Cloud यांच्या एकत्रित क्षमतेवर आधारित असेल.
FCAS मध्ये सहभागी झाल्यास भारताला या ecosystem च्या विकासात तांत्रिक अनुभव, औद्योगिक सहकार्य आणि भविष्यातील अत्याधुनिक Combat Aviation technologies मिळवण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.
भारत-फ्रान्स संरक्षण भागीदारीला नवे परिमाण
भारत आणि फ्रान्स यांच्यात आधीपासूनच Rafale, Defence Technology, Naval Systems आणि Engine Technology यांसारख्या क्षेत्रांत वाढते सहकार्य आहे. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये दोन्ही देशांनी संरक्षण सहकार्य आणखी मजबूत करण्यावर आणि co-development व co-production क्षेत्रात सहकार्य वाढवण्यावर भर दिला होता.
FCAS मध्ये भारताचा प्रवेश झाल्यास ही भागीदारी 4th/4.5th-generation platforms पासून थेट 6th-generation Combat Air Technology पर्यंत पोहोचू शकते.
मात्र भारतासमोर मोठे प्रश्नही
FCAS मध्ये सहभागी होणे सोपे असणार नाही. भारतासाठी Workshare, Technology Transfer, Intellectual Property Rights, Design Authority, Indigenous Manufacturing आणि Source-Code/Technology Access यांसारखे मुद्दे अत्यंत महत्त्वाचे असतील.
भारत केवळ ग्राहक म्हणून सहभागी होण्याऐवजी Co-Development आणि Co-Production मध्ये वास्तविक भागीदारी मिळवण्याचा प्रयत्न करेल, अशी अपेक्षा आहे.
युरोपमधील बदललेल्या समीकरणाचा फायदा?
FCAS programme मध्ये सुरुवातीला France, Germany आणि Spain सहभागी होते. मात्र programme मधील औद्योगिक आणि रणनीतिक मतभेदांच्या पार्श्वभूमीवर त्याच्या भवितव्याबाबत प्रश्न निर्माण झाले आहेत. अशा परिस्थितीत भारतासाठी फ्रान्ससोबत स्वतंत्र किंवा नव्या स्वरूपातील सहकार्याची संधी निर्माण होऊ शकते.
भारताची Air Power Strategy आता दोन स्तरांवर
भारतासमोर आता दोन महत्त्वाचे मार्ग आहेत:
• 🇮🇳 AMCA — स्वदेशी 5th-generation fighter capability
• 🇫🇷 FCAS — भविष्यातील 6th-generation combat ecosystem मध्ये सहभाग
ही दुहेरी रणनीती यशस्वी झाल्यास भारताला स्वदेशी Fighter Development Capability आणि आंतरराष्ट्रीय 6th-generation Technology Ecosystem या दोन्ही क्षेत्रांत स्थान निर्माण करता येऊ शकते.
पुढे काय?
सध्या भारताचा FCAS मध्ये अंतिम सहभाग निश्चित झालेला नाही. सरकारने सहभागी होण्यासाठी प्रयत्न सुरू केल्याचे अधिकृतपणे सांगितले आहे. पुढील टप्प्यात France सोबत चर्चा, programme structure, भारताचा workshare, technology access, investment आणि development roadmap यावर निर्णय होण्याची शक्यता आहे.
थोडक्यात — AMCA भारताच्या 5th-generation क्षमतेचा पाया असेल, तर FCAS मध्ये प्रवेश भारताला 6th-generation Air Power च्या शर्यतीत स्थान मिळवून देऊ शकतो. चीनने अत्याधुनिक next-generation fighter technology मध्ये वेगाने प्रगती सुरू केल्याच्या पार्श्वभूमीवर हा निर्णय भारताच्या दीर्घकालीन Air Power Strategy साठी अत्यंत महत्त्वाचा ठरू शकतो