नवी दिल्ली / शिमला, १७ जून : भारताच्या टपाल सेवेत तांत्रिक परिवर्तनाची नवी सुरुवात झाली आहे. केंद्रीय दळणवळण मंत्री ज्योतिरादित्य शिंदे यांनी हिमाचल प्रदेशात ड्रोन-आधारित टपाल आणि पार्सल वाहतूक सेवेची घोषणा केली असून, यामुळे दुर्गम आणि डोंगराळ भागांमध्ये टपाल सेवा अधिक जलद आणि कार्यक्षम होणार आहे. या उपक्रमाअंतर्गत मंडी मुख्य टपाल कार्यालय आणि रेहर्धार शाखा टपाल कार्यालय यांच्यात ड्रोनच्या माध्यमातून पत्रे आणि पार्सलची वाहतूक सुरू करण्यात आली आहे.
१२ जूनपासून सुरू झालेली ही सेवा भारत पोस्टच्या आधुनिकीकरणाच्या दिशेने महत्त्वाचे पाऊल मानली जात आहे. विशेषतः रस्ते संपर्क मर्यादित असलेल्या आणि प्रतिकूल भौगोलिक परिस्थिती असलेल्या भागांमध्ये ही सेवा मोठा बदल घडवून आणू शकते.
२ तासांचा प्रवास आता अवघ्या ७ मिनिटांत
या प्रकल्पातील सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे वेळेची झालेली मोठी बचत. मंडी मुख्य टपाल कार्यालयापासून सुमारे १२ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या रेहर्धार शाखा टपाल कार्यालयापर्यंत पारंपरिक वाहतुकीद्वारे टपाल पोहोचवण्यासाठी दोन तासांहून अधिक वेळ लागत होता. मात्र ड्रोन तंत्रज्ञानाच्या मदतीने हेच अंतर आता अवघ्या ७ मिनिटांत पार केले जात आहे.
डोंगराळ रस्ते, खराब हवामान आणि वाहतुकीतील अडथळे यांमुळे निर्माण होणाऱ्या समस्यांवर हा उपक्रम प्रभावी उपाय ठरू शकतो, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.
हिमाचल आणि आसाममध्ये १५० मार्गांवर विस्ताराची योजना
दळणवळण मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, हा प्रकल्प केवळ एका मार्गापुरता मर्यादित राहणार नाही. पुढील दोन ते तीन महिन्यांत हिमाचल प्रदेश आणि आसाममधील सुमारे १५० मार्गांवर ड्रोन-आधारित टपाल वाहतूक सेवा सुरू करण्याची योजना आखण्यात आली आहे. मंडी-रेहर्धार मार्ग हा या व्यापक उपक्रमाचा पहिला कार्यान्वित मार्ग ठरला आहे.
यामुळे दुर्गम गावांमध्ये टपाल, पार्सल, शासकीय कागदपत्रे आणि इतर महत्त्वाची सामग्री अधिक वेगाने पोहोचवणे शक्य होणार आहे.
ग्रामीण कर्मचाऱ्यांच्या सूचनेतून साकारलेला प्रकल्प
या उपक्रमाची संकल्पना भारत पोस्टच्या ग्रामीण कर्मचाऱ्यांशी झालेल्या संवादातून पुढे आली असल्याचे मंत्रालयाने स्पष्ट केले आहे. ग्रामीण डाक सेवक आणि टपाल सहाय्यकांनी दुर्गम भागांमध्ये जलद संपर्काची गरज अधोरेखित केली होती. त्यानंतर या समस्येवर तांत्रिक उपाय शोधण्याचे काम सुरू करण्यात आले.
यामुळे हा प्रकल्प केवळ तांत्रिक प्रयोग नसून प्रत्यक्ष क्षेत्रातील गरजांमधून जन्माला आलेला उपक्रम असल्याचे मानले जात आहे.
रिअल-टाइम ट्रॅकिंगसह आधुनिक सेवा
ड्रोन-आधारित टपाल वाहतूक व्यवस्थेमुळे केवळ वेळेची बचत होणार नाही, तर टपालाच्या हालचालींवर रिअल-टाइम ट्रॅकिंग देखील शक्य होणार आहे. यामुळे पार्सल किंवा टपाल नेमके कुठे आहे याची माहिती त्वरित मिळू शकणार आहे. तसेच मानवी हस्तक्षेप कमी झाल्याने वितरण प्रक्रियेतील अचूकता वाढण्याची अपेक्षा आहे.
पर्यावरणपूरक वाहतुकीकडे आणखी एक पाऊल
ड्रोनचा वापर केवळ वेगासाठीच नव्हे तर पर्यावरणपूरक वाहतूक व्यवस्थेसाठीही महत्त्वाचा मानला जात आहे. पारंपरिक वाहनांऐवजी विद्युत-आधारित ड्रोनचा वापर वाढल्यास इंधनाचा वापर आणि कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यास मदत होऊ शकते. मंत्रालयाने या प्रकल्पाला शाश्वत आणि पर्यावरणस्नेही वाहतूक उपक्रम म्हणूनही संबोधले आहे.
भारत पोस्टच्या आधुनिकीकरणाला नवी गती
गेल्या काही वर्षांत भारत पोस्टने डिजिटल सेवा, स्पीड पोस्ट, ई-कॉमर्स वितरण आणि ग्रामीण भागांतील सेवा विस्तारावर भर दिला आहे. आता ड्रोन तंत्रज्ञानाचा वापर करून टपाल वाहतूक सुरू केल्याने भारत पोस्टच्या आधुनिकीकरणाला आणखी गती मिळणार आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, भविष्यात औषधे, शासकीय कागदपत्रे, बँकिंग सेवा आणि आपत्कालीन सामग्रीच्या वितरणासाठीही अशाच प्रकारच्या ड्रोन नेटवर्कचा वापर होऊ शकतो. दुर्गम भारताला जलद आणि विश्वासार्ह संपर्क उपलब्ध करून देण्यासाठी हा प्रकल्प महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.