नवी दिल्ली, २४ जून : भारतीय रेल्वेने बिनतिकीट प्रवासाला आळा घालण्यासाठी महत्त्वाचा निर्णय घेतला आहे. वैध तिकीटाशिवाय रेल्वे प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांवरील किमान दंडाची रक्कम ₹२५० वरून थेट ₹५०० करण्यात आली आहे. हा सुधारित नियम २० जून २०२६ पासून लागू झाला असून देशभरातील सर्व रेल्वे विभागांमध्ये त्याची अंमलबजावणी सुरू करण्यात आली आहे.
जनविश्वास कायद्याअंतर्गत नियमांमध्ये बदल
रेल्वे मंत्रालयाने Jan Vishwas (Amendment of Provisions) Act, 2026 अंतर्गत हा बदल लागू केला आहे. रेल्वे कायदा १९८९ मधील कलम १३७ आणि १३८ अंतर्गत बिनतिकीट प्रवास, अवैध तिकीट, वापरलेले तिकीट किंवा चुकीच्या तिकिटावर प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांवर कारवाईची तरतूद आहे. नव्या नियमांनुसार किमान दंडाची रक्कम दुप्पट करण्यात आली आहे.
केवळ दंडच नव्हे, भाडेही भरावे लागणार
रेल्वे अधिकाऱ्यांनी स्पष्ट केले आहे की, बिनतिकीट पकडलेल्या प्रवाशांना केवळ ₹५०० दंड भरून सुटका मिळणार नाही. त्यांना संबंधित प्रवासाचे पूर्ण भाडे आणि अतिरिक्त शुल्कही भरावे लागेल. त्यामुळे अशा प्रवाशांवर होणारा एकूण आर्थिक भार यापेक्षा अधिक असू शकतो.
चुकीचे किंवा दुसऱ्याचे तिकीट वापरणाऱ्यांनाही फटका
नवीन नियम फक्त तिकीट नसलेल्या प्रवाशांपुरते मर्यादित नाहीत. दुसऱ्या व्यक्तीचे तिकीट वापरणे, आधीच वापरलेले तिकीट पुन्हा वापरणे, चुकीच्या श्रेणीमध्ये प्रवास करणे किंवा अवैध तिकीट बाळगणे अशा प्रकरणांमध्येही कारवाई केली जाऊ शकते.
रेल्वेला दरवर्षी कोट्यवधींचा फटका
भारतीय रेल्वेच्या आकडेवारीनुसार, दरवर्षी लाखो प्रवासी बिनतिकीट प्रवास करताना पकडले जातात. केवळ मे २०२६ महिन्यातच मध्य रेल्वे विभागाने जवळपास ४.९६ लाख बिनतिकीट प्रवाशांकडून सुमारे ₹४०.८५ कोटी दंड वसूल केला होता. वाढत्या बिनतिकीट प्रवासामुळे रेल्वेच्या महसुलावर परिणाम होत असल्याने सरकारने दंड वाढविण्याचा निर्णय घेतल्याचे सांगितले जात आहे.
रेल्वेतील इतर गैरप्रकारांवरही कारवाई
बिनतिकीट प्रवासाबरोबरच रेल्वे परिसरातील अनधिकृत फेरीवाले, सार्वजनिक त्रास, मद्यधुंद अवस्थेतील प्रवास, गैरवर्तन आणि इतर नियमभंग करणाऱ्यांवरील दंडही वाढविण्याचा प्रस्ताव सरकारच्या विचाराधीन आहे. रेल्वे प्रवास अधिक सुरक्षित, शिस्तबद्ध आणि प्रवासी-केंद्रित करण्याचा हा प्रयत्न असल्याचे अधिकृत सूत्रांनी म्हटले आहे.
प्रवाशांना रेल्वेचे आवाहन
भारतीय रेल्वेने सर्व प्रवाशांना वैध तिकीट घेऊनच प्रवास करण्याचे आवाहन केले आहे. तसेच योग्य श्रेणी, योग्य डबा आणि योग्य रेल्वेगाडीतून प्रवास करण्याच्या सूचनाही देण्यात आल्या आहेत. नियमांचे पालन केल्यास दंड आणि कायदेशीर कारवाई टाळता येईल, असे रेल्वे प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे.
शिस्तबद्ध रेल्वे प्रवासासाठी कठोर पाऊल
देशातील सर्वात मोठी सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था असलेल्या भारतीय रेल्वेमध्ये दररोज कोट्यवधी प्रवासी प्रवास करतात. अशा परिस्थितीत महसूल संरक्षण, प्रवासी शिस्त आणि नियमांचे पालन सुनिश्चित करण्यासाठी दंड वाढविण्याचा निर्णय महत्त्वाचा मानला जात आहे. रेल्वे प्रशासनाच्या मते, या निर्णयामुळे बिनतिकीट प्रवासाचे प्रमाण कमी होण्यास मदत होईल आणि रेल्वे सेवांचा दर्जा सुधारण्यास हातभार लागेल.