ठाणे, २१ नोव्हेंबर : शिवकालीन युद्धपद्धती, मराठा सैन्याची शस्त्रसज्जता आणि तत्कालीन युद्धतंत्राचा इतिहास जवळून जाणून घेण्याची संधी ठाणेकरांना उपलब्ध झाली आहे. ठाणे पश्चिमेतील लुईसवाडी परिसरातील प्राच्यविद्या अभ्यास संस्थेच्या संग्रहालयात ऐतिहासिक शस्त्रास्त्रांचे विशेष प्रदर्शन आयोजित करण्यात आले आहे. या प्रदर्शनात उष्ट्रनाळ तोफ, विविध प्रकारच्या तलवारी, ढाल, गुप्ती, बिचवा, खंजीर, कट्यार आणि दांडपट्टा अशा अनेक दुर्मिळ शस्त्रांचा समावेश आहे. विशेष आकर्षण म्हणजे गेंड्याच्या कातडीपासून तयार करण्यात आलेली ऐतिहासिक ढाल आणि उंट तसेच हत्तीवरून मारा करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या तोफा. संस्थेच्या संग्रहात असलेल्या या शस्त्रांची दुरुस्ती आणि जतन केल्यानंतर ती प्रथमच अशा प्रकारे नागरिकांसाठी प्रदर्शनात मांडण्यात आली आहेत. सोमवार ते शनिवार सकाळी ११ ते सायंकाळी ५ या वेळेत नागरिकांना या प्रदर्शनाला भेट देता येणार आहे.
प्राच्यविद्या अभ्यास संस्थेच्या संग्रहातील ऐतिहासिक शस्त्रे प्रदर्शनात
ठाण्यातील प्राच्यविद्या अभ्यास संस्थेकडे अनेक ऐतिहासिक आणि दुर्मिळ वस्तूंचा संग्रह आहे. त्यामध्ये विविध कालखंडांतील शस्त्रास्त्रांचाही समावेश आहे. या संग्रहातील काही शस्त्रे कालांतराने खराब झाली होती. त्यांची आवश्यक दुरुस्ती, स्वच्छता आणि जतनाची प्रक्रिया पूर्ण केल्यानंतर ती नागरिकांना पाहता यावीत, या उद्देशाने प्रदर्शनासाठी मांडण्यात आली आहेत.
या प्रदर्शनात केवळ तलवारी किंवा युद्धात वापरली जाणारी शस्त्रे नाहीत, तर तत्कालीन युद्धपद्धतीनुसार तयार करण्यात आलेली वेगवेगळ्या प्रकारची संरक्षणात्मक आणि आक्रमक साधनेही पाहायला मिळतात. तलवारींचे विविध आकार, हाताळण्याच्या पद्धती आणि शस्त्रांची रचना यांतून त्या काळातील कारागिरी आणि धातुकामाचे कौशल्य समजून घेता येते.
शस्त्रांचे जतन करून त्यांना सार्वजनिक प्रदर्शनासाठी उपलब्ध करून देण्यामागे ऐतिहासिक वारसा पुढील पिढ्यांपर्यंत पोहोचवण्याचा उद्देश आहे.
उष्ट्रनाळ तोफ; उंटावरून मारा करण्यासाठी वापरले जाणारे शस्त्र
प्रदर्शनातील विशेष आकर्षणांपैकी एक म्हणजे उष्ट्रनाळ तोफ. उंटावर ठेवून मारा करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या या प्रकारच्या तोफेला उष्ट्रनाळ असे म्हटले जाते. तत्कालीन युद्धपद्धतीत अशा तोफांचा वापर सैन्याच्या हालचालींसोबत शस्त्रांची ने-आण करण्यासाठी आणि युद्धभूमीवर मारा करण्यासाठी केला जात असे.
उंटावर तोफ ठेवण्यामागे तिची एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी वाहतूक सुलभ करणे आणि तुलनेने चपळ हालचाल साधणे हा उद्देश होता. याशिवाय हत्तीवर ठेवून मारा करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या तोफाही प्रदर्शनात मांडण्यात आल्या आहेत. त्यामुळे तत्कालीन सैन्यव्यवस्थेत प्राण्यांचा वापर केवळ वाहतुकीसाठी नव्हे, तर युद्धसाहित्य वाहून नेण्यासाठीही कसा केला जात असे, याची माहिती मिळते.
पानिपतच्या तिसऱ्या युद्धात मराठे आणि अहमदशहा अब्दाली यांच्या सैन्यादरम्यान झालेल्या संघर्षात उंटावरून मारा करणाऱ्या तोफांसारख्या शस्त्रांचा वापर झाल्याचा ऐतिहासिक संदर्भही या प्रदर्शनाच्या माध्यमातून समजून घेता येतो.
गेंड्याच्या कातडीपासून तयार केलेली दुर्मिळ ढाल
प्रदर्शनातील आणखी एक वैशिष्ट्यपूर्ण वस्तू म्हणजे गेंड्याच्या कातडीपासून बनवलेली ऐतिहासिक ढाल. तलवारी, भाले आणि इतर धारदार शस्त्रांपासून बचाव करण्यासाठी पूर्वी ढालींचा वापर केला जात असे. लाकूड, धातू, चामडे आणि विविध प्राण्यांच्या कातडीपासून वेगवेगळ्या प्रकारच्या ढाली तयार केल्या जात होत्या.
गेंड्याच्या कातडीपासून बनवलेल्या ढालीची उपस्थिती तत्कालीन शस्त्रनिर्मितीतील साहित्यवापर आणि संरक्षणात्मक साधनांच्या विविधतेची कल्पना देते. या ढालीची रचना, तिचे वजन, आकार आणि बनावटीचा अभ्यास केल्यास त्या काळातील संरक्षण तंत्रज्ञानाविषयी माहिती मिळू शकते.
आजच्या काळात अशा ऐतिहासिक वस्तू प्रत्यक्ष पाहण्याची संधी मर्यादित असते. त्यामुळे संग्रहालयातील ही ढाल इतिहासप्रेमी आणि अभ्यासकांसाठी विशेष आकर्षण ठरणार आहे.
महाराष्ट्राचे राज्यशस्त्र असलेला दांडपट्टा प्रदर्शनाचे प्रमुख आकर्षण
या प्रदर्शनातील सर्वाधिक लक्षवेधी शस्त्रांपैकी एक म्हणजे दांडपट्टा. महाराष्ट्र शासनाने दांडपट्ट्याला राज्यशस्त्र म्हणून घोषित केले आहे. दांडपट्टा हे लांब पात्याचे आणि हाताच्या संरक्षणासाठी विशिष्ट मुठ असलेले पारंपरिक शस्त्र आहे. तलवारीप्रमाणेच त्याचा वापर युद्धात केला जात असे; मात्र त्याची रचना आणि हाताळण्याची पद्धत वेगळी आहे.
दांडपट्ट्याच्या मुठीभोवती हाताचे संरक्षण करणारी धातूची रचना असते. त्यामुळे शस्त्र फिरवताना हाताला संरक्षण मिळते. योग्य प्रशिक्षण आणि सरावाच्या साहाय्याने या शस्त्राचा वापर विविध दिशांनी वार करण्यासाठी केला जात असे. मराठा युद्धपरंपरेत दांडपट्ट्याला विशेष स्थान आहे.
दांडपट्ट्याचे महत्त्व केवळ युद्धातील वापरापुरते मर्यादित नाही. पारंपरिक शस्त्रकला, शारीरिक कौशल्य आणि मराठा युद्धसंस्कृतीचा तो एक महत्त्वाचा भाग आहे. त्यामुळे राज्यशस्त्र म्हणून त्याला मिळालेली मान्यता आणि प्रदर्शनातील त्याची मांडणी यामुळे नव्या पिढीला या शस्त्राची ओळख होण्यास मदत होणार आहे.
गुप्ती, बिचवा, खंजीर आणि कट्यार यांसारखी पारंपरिक शस्त्रे
प्रदर्शनात दांडपट्टा आणि तोफांबरोबरच अनेक लहान आकारांची पारंपरिक शस्त्रेही मांडण्यात आली आहेत. त्यामध्ये गुप्ती, बिचवा, खंजीर आणि कट्यार यांचा समावेश आहे. या प्रत्येक शस्त्राची रचना, आकार आणि वापरण्याची पद्धत वेगवेगळी होती.
गुप्ती हे काठी किंवा दांड्यासारख्या आवरणात लपवलेले धारदार शस्त्र म्हणून ओळखले जाते. बिचवा हे वक्र आकाराचे लहान शस्त्र असून त्याच्या रचनेमुळे जवळच्या अंतरावरील लढाईत त्याचा वापर केला जात असे. खंजीर आणि कट्यार ही हाताळण्यास सोपी, तुलनेने लहान पात्यांची शस्त्रे होती.
या शस्त्रांचे स्वरूप आणि बनावट पाहिल्यानंतर तत्कालीन कारागीर उपलब्ध साहित्याचा वापर करून विविध गरजांनुसार शस्त्रे कशी तयार करत असत, याचा अभ्यास करता येतो. तलवारींचे विविध प्रकार आणि ढालींसह या शस्त्रांची मांडणी प्रदर्शनाला अधिक ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त करून देते.
विद्यार्थी आणि इतिहासप्रेमींसाठी युद्धतंत्राचा अभ्यास करण्याची संधी
शिवकालीन युद्धपद्धतीचा अभ्यास करताना केवळ युद्धातील घटना किंवा किल्ल्यांचे महत्त्व समजून घेणे पुरेसे नसते. त्या काळातील शस्त्रांची निर्मिती, वापर, संरक्षणात्मक साधने, धातुकाम आणि सैन्याची युद्धसज्जता यांचाही अभ्यास आवश्यक असतो.
या प्रदर्शनामुळे विद्यार्थ्यांना इतिहासातील शस्त्रास्त्रांची प्रत्यक्ष ओळख होणार आहे. पाठ्यपुस्तकांमध्ये वाचलेल्या दांडपट्टा, तलवार, ढाल आणि तोफा यांसारख्या शस्त्रांचे प्रत्यक्ष स्वरूप पाहता येणार आहे. इतिहास, पुरातत्त्वशास्त्र, शस्त्रसंस्कृती आणि लष्करी इतिहासाचा अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठीही हे प्रदर्शन उपयुक्त ठरेल.
विशेषतः शस्त्रांची रचना आणि त्यामागील तांत्रिक विचार समजून घेतल्यास तत्कालीन समाजातील धातुकाम, कारागिरी आणि युद्धनियोजन यांचा अभ्यास अधिक सखोल करता येईल.
कुठे आणि कधी पाहता येणार प्रदर्शन?
ठाणे पश्चिमेतील लुईसवाडी परिसरात असलेल्या प्राच्यविद्या अभ्यास संस्थेच्या संग्रहालयात हे प्रदर्शन आयोजित करण्यात आले आहे. संस्थेचे डॉ. महेश बेडेकर यांनी इतिहासप्रेमी, विद्यार्थी आणि नागरिकांना या प्रदर्शनाला भेट देण्याचे आवाहन केले आहे.
-
प्रदर्शनाचे ठिकाण: प्राच्यविद्या अभ्यास संस्था, कला केंद्र, हजुरी दर्गा रोड, उर्दू शाळेजवळ, LIC इमारतीच्या मागे, लुईसवाडी, ठाणे पश्चिम.
-
दिवस: सोमवार ते शनिवार.
-
वेळ: सकाळी ११ ते सायंकाळी ५.
- प्रमुख आकर्षणे: उष्ट्रनाळ तोफ, हत्तीवरून मारा करण्याच्या तोफा, दांडपट्टा, तलवारी, गेंड्याच्या कातडीची ढाल, गुप्ती, बिचवा, खंजीर आणि कट्यार.
थोडक्यात :
-
ठाणे पश्चिमेतील लुईसवाडी येथील प्राच्यविद्या अभ्यास संस्थेच्या संग्रहालयात ऐतिहासिक शस्त्रास्त्रांचे प्रदर्शन सुरू.
-
दांडपट्टा, उष्ट्रनाळ तोफ, गेंड्याच्या कातडीची ढाल आणि विविध पारंपरिक शस्त्रे प्रमुख आकर्षण.
-
संस्थेच्या संग्रहातील शस्त्रांची दुरुस्ती व जतन केल्यानंतर प्रदर्शनासाठी मांडणी.
-
सोमवार ते शनिवार सकाळी ११ ते सायंकाळी ५ या वेळेत प्रदर्शन खुले.
-
विद्यार्थी, इतिहासप्रेमी आणि अभ्यासकांसाठी शिवकालीन युद्धतंत्र व शस्त्रनिर्मिती समजून घेण्याची संधी.

