नवी दिल्ली, २१ जुलै : भारताच्या डिजिटल पेमेंट क्षेत्रात आणखी एका मोठ्या परिवर्तनाची तयारी सुरू झाली आहे. National Payments Corporation of India (NPCI) इंटरनेटशिवायही UPI द्वारे ₹२,००० पर्यंत Digital Payment करता येईल, अशी नवीन Offline NFC-आधारित UPI Lite Tap-to-Pay प्रणाली विकसित करत आहे. या तंत्रज्ञानामुळे ग्राहकाचा मोबाइल आणि व्यापाऱ्याचे Point of Sale (PoS) Terminal दोन्ही इंटरनेटशी जोडलेले नसतानाही व्यवहार पूर्ण करता येणार आहेत.
दोन्ही बाजूंना इंटरनेटची गरज भासणार नाही
सध्याच्या UPI व्यवहारांसाठी ग्राहक आणि व्यापाऱ्याकडे इंटरनेट कनेक्शन आवश्यक असते. मात्र नव्या प्रणालीमध्ये NFC (Near Field Communication) तंत्रज्ञानाचा वापर करून व्यवहार पूर्ण केला जाणार आहे. यामुळे नेटवर्क नसलेल्या किंवा कमकुवत कनेक्टिव्हिटी असलेल्या भागांमध्येही सहज Digital Payment करता येणार आहे.
₹२,००० पर्यंत Offline व्यवहार शक्य
प्राथमिक माहितीनुसार, या सुविधेद्वारे प्रति व्यवहार कमाल ₹२,००० पर्यंतची रक्कम Offline पद्धतीने भरता येईल. व्यवहार करण्यासाठी ग्राहकाने आधी इंटरनेट उपलब्ध असताना UPI Lite Wallet मध्ये रक्कम जमा करावी लागेल. त्यानंतर Offline स्थितीत UPI PIN न टाकताही NFC सक्षम स्मार्टफोनद्वारे Tap-to-Pay व्यवहार करता येणार आहे.
NFC Tap-to-Pay तंत्रज्ञानाचा वापर
या प्रणालीमध्ये ग्राहकाने NFC-सक्षम स्मार्टफोन व्यापाऱ्याच्या NPCI-प्रमाणित Offline PoS Terminal जवळ आणला की व्यवहार पूर्ण होईल. त्या वेळी इंटरनेट उपलब्ध नसले तरी व्यवहाराची माहिती सुरक्षितरीत्या टर्मिनलमध्ये साठवली जाईल आणि इंटरनेट उपलब्ध होताच ती NPCI प्रणालीकडे पाठवली जाईल.
विमान, मेट्रो आणि दुर्गम भागांसाठी ठरणार उपयुक्त
ही सुविधा विशेषतः विमान प्रवासादरम्यान, भूमिगत मेट्रो स्थानकांमध्ये, बोगद्यांमध्ये, दुर्गम ग्रामीण भागात तसेच नेटवर्क नसलेल्या ठिकाणी अत्यंत उपयुक्त ठरणार आहे. इंटरनेट नसल्यामुळे डिजिटल व्यवहार अडण्याची समस्या या नव्या प्रणालीमुळे मोठ्या प्रमाणात कमी होण्याची अपेक्षा आहे.
PoS Terminal ला घ्यावे लागणार NPCI चे प्रमाणन
या सुविधेसाठी व्यापाऱ्यांकडे असलेल्या PoS Terminal ला NPCI कडून विशेष प्रमाणन (Certification) घ्यावे लागणार आहे. त्यानंतरच संबंधित कंपन्या Offline UPI स्वीकारणारी प्रणाली विकसित करून व्यापाऱ्यांना उपलब्ध करून देऊ शकतील.
UPI Lite X चा पुढचा टप्पा
NPCI ने यापूर्वी UPI Lite X द्वारे NFC-आधारित Offline व्यवहारांची संकल्पना मांडली होती. आता त्याच संकल्पनेचा विस्तार करत व्यापाऱ्यांच्या Offline PoS Terminal वरही Tap-to-Pay व्यवहार शक्य करण्याचा प्रयत्न सुरू आहे. यामुळे Offline Digital Payments च्या वापरात मोठी वाढ होण्याची शक्यता आहे.
भारताच्या Digital Payments क्षेत्राला नवे बळ
तज्ज्ञांच्या मते, UPI आधीच जगातील सर्वात मोठी Real-Time Payment प्रणाली बनली आहे. इंटरनेटशिवाय व्यवहार करण्याची क्षमता उपलब्ध झाल्यास भारतातील Digital Payments आणखी व्यापक होतील. विशेषतः नेटवर्क समस्येमुळे रोख व्यवहारांवर अवलंबून असलेल्या भागांमध्ये या तंत्रज्ञानाचा मोठा फायदा होऊ शकतो. जून २०२६ मध्ये UPI वर २२.७२ अब्ज व्यवहार नोंदवले गेले होते, ज्यावरून या प्रणालीचा वाढता वापर स्पष्ट होतो.
डिजिटल व्यवहारांच्या नव्या युगाकडे वाटचाल
UPI, UPI Lite आणि आता प्रस्तावित Offline NFC Tap-to-Pay प्रणालीमुळे भारत डिजिटल पेमेंट क्षेत्रात जागतिक नेतृत्व अधिक मजबूत करत आहे. NPCI कडून आवश्यक तांत्रिक आणि नियामक प्रक्रिया पूर्ण झाल्यानंतर ही सुविधा टप्प्याटप्प्याने देशभर उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे.