नवी दिल्ली, ११ ऑगस्ट : भारतीय चलनव्यवस्थेत महत्त्वाचा बदल घडवून आणण्याच्या दिशेने केंद्र सरकारने ₹१० आणि ₹२० मूल्यांच्या Polymer Banknotes च्या Field Trials ला मंजुरी दिली आहे. RBIने केलेल्या प्रस्तावानुसार प्रत्येक मूल्याच्या १ अब्ज म्हणजेच १०० कोटी Polymer Notes चाचणीसाठी आणल्या जाणार आहेत. त्यामुळे या Pilot Programme अंतर्गत एकूण २०० कोटी Polymer Notes तयार केल्या जाण्याची शक्यता आहे.
नेमका निर्णय काय?
RBIच्या Central Boardच्या शिफारशीनंतर केंद्र सरकारसमोर ₹१० आणि ₹२०च्या Polymer Banknotes ची Field Trial घेण्याचा प्रस्ताव ठेवण्यात आला होता. केंद्राने या प्रस्तावाला मंजुरी दिली आहे.
या चाचणीत:
- 💴 ₹१०च्या १ अब्ज Polymer Notes
- 💴 ₹२०च्या १ अब्ज Polymer Notes
- 🔢 एकूण २ अब्ज म्हणजे २०० कोटी नोटा
- 🧪 प्रथम Field Trial
- ✅ चाचणी यशस्वी झाल्यानंतरच Regular Issuance बाबत निर्णय
अशी प्रक्रिया असेल.
Polymer Banknote म्हणजे काय?
Polymer Banknote ही पारंपरिक Cotton-based Paper Currency ऐवजी विशेष Polymer Substrate वर तयार केलेली नोट असते. अशा नोटा सामान्य कागदी नोटांच्या तुलनेत अधिक टिकाऊ, पाणी आणि ओलाव्याला प्रतिरोधक असतात.
विशेषतः ₹१० आणि ₹२०च्या नोटांचा नागरिकांकडून वारंवार वापर होत असल्याने त्या तुलनेने लवकर खराब होतात. Polymer Technology मुळे अशा नोटांचे आयुष्य वाढवता येण्याची शक्यता आहे. आंतरराष्ट्रीय अभ्यासांनुसार Polymer Banknotes चे आयुष्य कागदी नोटांपेक्षा लक्षणीयरीत्या अधिक असू शकते.
कागदी ₹१० आणि ₹२०च्या नोटा बंद होणार का?
नाही.
हा सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र सरकारने स्पष्ट केले आहे की सध्याच्या Paper Currency ला Polymer Currency ने पूर्णपणे बदलण्याचा कोणताही प्रस्ताव नाही.
Field Trial यशस्वी झाल्यास Polymer Notes या Paper Notes सोबतच चलनात आणल्या जाऊ शकतात. त्यामुळे सध्याच्या ₹१० आणि ₹२०च्या कागदी नोटा अचानक चलनातून बाद होणार नाहीत.
२०० कोटी नोटांची चाचणी का?
₹१० आणि ₹२०च्या नोटा देशात सर्वाधिक वारंवार हाताळल्या जाणाऱ्या चलनी नोटांपैकी आहेत. त्यामुळे त्यांच्यावर:
- सतत हाताळणी
- घर्षण
- घडी पडणे
- ओलावा
- मळ आणि धूळ
- खराब होण्याचा वेग
यांचा मोठा परिणाम होतो.
Polymer Notes प्रत्यक्ष भारतीय वातावरणात आणि मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या गेल्यानंतर त्यांची Durability, Performance, Security आणि Handling कशी राहते, हे Field Trial मधून तपासले जाणार आहे.
बनावट नोटांवरही फायदा होणार?
Polymer Currency मध्ये आधुनिक Security Features समाविष्ट करण्याची क्षमता असते. त्यामुळे भविष्यात बनावट नोटांविरोधातील सुरक्षा व्यवस्था आणखी मजबूत करण्यास मदत होऊ शकते.
मात्र सध्याच्या निर्णयाचा प्राथमिक उद्देश नोटांचे आयुष्य वाढवणे आणि त्यांची टिकाऊपणा तपासणे हा आहे. त्यामुळे हा निर्णय केवळ Counterfeit Currency रोखण्यासाठी घेतला आहे, असे म्हणणे अचूक ठरणार नाही.
Digital Payments वर काय परिणाम होईल?
भारतामध्ये UPI आणि Digital Payments मोठ्या प्रमाणात वाढत असतानाच सरकार Polymer Currency ची चाचणी करत आहे.
सरकारच्या माहितीनुसार, Polymer Notes चा नियमित वापर सुरू झाल्यानंतर त्याचा Digital Payments वर काय परिणाम होईल, हे सध्या निश्चितपणे सांगता येणार नाही. सध्याचा निर्णय मात्र Cash Economy संपवण्यासाठी नसून चलनी नोटांची गुणवत्ता आणि टिकाऊपणा तपासण्यासाठी आहे.
भारतासाठी हा निर्णय नवीन आहे का?
भारताने यापूर्वीही Polymer/Plastic Currency च्या Field Trials चा विचार केला आहे. २०१२ आणि २०१४ मध्ये ₹१०च्या Polymer Notes ची Field Trial करण्याबाबत केंद्र सरकारने निर्णय घेतला होता. मात्र त्या प्रयत्नांनंतर देशभरात Polymer Currency चा नियमित वापर सुरू झाला नाही.
आता ₹१० सोबत ₹२०चीही मोठ्या प्रमाणावर Field Trial करण्याचा निर्णय झाल्यामुळे या विषयाला पुन्हा मोठी चालना मिळाली आहे.
पुढे काय होणार?
सध्या Polymer Notes च्या Procurement प्रक्रियेचा प्रारंभिक टप्पा सुरू आहे. त्यामुळे या नोटा प्रत्यक्ष नागरिकांच्या हातात नेमक्या कधीपासून उपलब्ध होतील, याची निश्चित तारीख सरकारने अद्याप सांगितलेली नाही.
Field Trial यशस्वी झाल्यानंतरच ₹१० आणि ₹२०च्या Polymer Notes चे नियमित उत्पादन व चलनात वितरण करण्याबाबत पुढील निर्णय घेतला जाईल.
भारताच्या चलनव्यवस्थेसाठी महत्त्वाचे पाऊल
जर चाचणी यशस्वी ठरली, तर भारताच्या चलनव्यवस्थेत Polymer Currency चा वापर वाढण्याचा मार्ग मोकळा होऊ शकतो. विशेषतः वारंवार वापरल्या जाणाऱ्या कमी मूल्याच्या नोटांचे आयुष्य वाढल्यास नोटा बदलण्याचा खर्च, लॉजिस्टिक आणि Cash Handling यामध्ये दीर्घकालीन फायदा होण्याची शक्यता आहे.
मात्र सध्या हा Field Trial आहे, देशभर Polymer Currency लागू करण्याचा अंतिम निर्णय नाही.