मुंबई, २१ ऑगस्ट : मुंबईकरांच्या दैनंदिन प्रवासाचा अविभाज्य भाग असलेल्या Local रेल्वे सेवेत मोठा बदल होणार आहे. मुंबईच्या उपनगरी रेल्वे जाळ्यासाठी २३८ नवीन वातानुकूलित अर्थात AC लोकल गाड्यांची निर्मिती वेगाने करण्याचा निर्णय भारतीय रेल्वेने घेतला आहे. या नव्या गाड्यांमुळे प्रवाशांची वाहून नेण्याची क्षमता वाढण्याबरोबरच गर्दी, सुरक्षितता आणि प्रवासातील आराम यामध्ये सुधारणा होण्याची अपेक्षा आहे.
पहिली नवीन AC लोकल २०२७ मध्ये
या प्रकल्पातील पहिली नवीन AC लोकल २०२७ मध्ये उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे. त्यानंतर टप्प्याटप्प्याने उर्वरित गाड्यांची निर्मिती केली जाणार असून, २०३० पर्यंत सर्व २३८ गाड्या ताफ्यात दाखल करण्याचे लक्ष्य ठेवण्यात आले आहे.
या निर्णयामुळे पूर्वीच्या खरेदी प्रक्रियेमुळे होणारा विलंब टाळून गाड्यांची निर्मिती लवकर सुरू करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
तीन Railway कारखान्यांमध्ये निर्मिती
२३८ AC लोकल गाड्यांची निर्मिती एकाच ठिकाणी न करता भारतीय रेल्वेच्या तीन प्रमुख उत्पादन कारखान्यांमध्ये विभागण्यात आली आहे.
Integral Coach Factory (ICF), चेन्नई — १२० गाड्या
Rail Coach Factory (RCF), कपूरथळा — ७१ गाड्या
Modern Coach Factory (MCF), रायबरेली — ४७ गाड्या
अशा प्रकारे एकूण २३८ AC EMU रेक तयार केले जाणार आहेत.
१२ डब्यांच्या AC लोकल
या नव्या गाड्या १२ डब्यांच्या AC EMU असतील. या गाड्यांमध्ये प्रवाशांच्या सुरक्षिततेसाठी स्वयंचलित दरवाजे बंद होण्याची सुविधा देण्यात येणार आहे.
मुंबईतील गर्दीचा विचार करता स्वयंचलित दरवाजे ही सुविधा महत्त्वाची ठरणार आहे. त्यामुळे गाडी सुरू असताना दरवाजांवर लटकण्याच्या घटना कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
₹१९,२९३ कोटींचा प्रकल्प
या २३८ नवीन AC लोकल गाड्यांना Mumbai Urban Transport Project (MUTP)-III आणि IIIA अंतर्गत मंजुरी देण्यात आली आहे.
या प्रकल्पासाठी ₹१९,२९३ कोटींचा खर्च मंजूर करण्यात आला आहे. या निधीत गाड्यांसोबत संबंधित देखभाल आणि आवश्यक पायाभूत सुविधांचाही समावेश आहे.
खरेदी प्रक्रियेला विलंब होत होता
२३८ AC लोकल गाड्यांच्या खरेदीसाठी पूर्वी निविदा प्रक्रिया राबवण्यात आली होती. मात्र त्यात विविध कारणांमुळे विलंब होत होता.
उपलब्ध माहितीनुसार, खासगी उत्पादकांना नवीन उत्पादन सुविधा उभारण्यासाठी वेळ लागणार असल्याने पहिल्या गाड्यांची निर्मिती आणखी लांबण्याची शक्यता होती. त्यामुळे भारतीय रेल्वेने स्वतःच्या तीन उत्पादन कारखान्यांमध्ये गाड्या तयार करण्याचा पर्याय स्वीकारला.
मुंबईच्या वाढत्या प्रवासी संख्येला मोठी मदत
मुंबईची उपनगरी रेल्वे व्यवस्था दररोज लाखो प्रवाशांना सेवा देते. सध्या मध्य रेल्वे आणि पश्चिम रेल्वे मिळून ३,२३४ उपनगरी रेल्वे सेवा चालवतात.
त्यामुळे वाढत्या प्रवासी संख्येला सामावून घेण्यासाठी केवळ नवीन गाड्या पुरेशा नसून, मार्गिका, स्थानके, फलाट आणि देखभाल सुविधांची क्षमताही वाढवणे आवश्यक आहे.
AC लोकलचा वापर वाढतोय
मुंबईत AC लोकलचा वापरही वाढत आहे. फेब्रुवारी २०२६ मध्ये रेल्वे मंत्रालयाने दिलेल्या माहितीनुसार, २०२४-२५ मध्ये AC EMU प्रवाशांच्या संख्येत मागील वर्षाच्या तुलनेत ३०.४४ टक्के वाढ झाली होती.
यावरून मुंबईकरांमध्ये अधिक आरामदायी आणि वातानुकूलित Local सेवेला वाढती पसंती मिळत असल्याचे दिसून येते.
सध्या किती AC लोकल धावतात?
एप्रिल २०२६ मधील रेल्वे मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, Mumbai Suburban Network वर मध्य रेल्वे आणि पश्चिम रेल्वे मिळून २३३ AC सेवा चालवत होत्या. यामध्ये Western Railway च्या १३३ आणि Central Railway च्या ९४ AC सेवांचा समावेश होता.
नव्या २३८ AC रेक उपलब्ध झाल्यानंतर या सेवांची संख्या आणि वारंवारता भविष्यात आणखी वाढवता येणार आहे.
केवळ AC गाड्याच नाही, मार्गिकाही वाढणार
मुंबईतील लोकल व्यवस्था सुधारण्यासाठी रेल्वे प्रशासनाकडून नवीन मार्गिका, अतिरिक्त फलाट, पिट लाइन, देखभाल सुविधा आणि स्थानक विस्तार अशी विविध कामेही सुरू आहेत.
उदाहरणार्थ, कल्याण, पनवेल-कळंबोली, वसई रोड, दादर आणि जोगेश्वरी यांसारख्या महत्त्वाच्या स्थानकांवर प्रवासी आणि गाड्यांची क्षमता वाढवण्यासाठी कामे सुरू आहेत.
१५ डब्यांच्या Local गाड्यांची संख्याही वाढतेय
मुंबईच्या गर्दीचा सामना करण्यासाठी १५ डब्यांच्या Local गाड्यांची संख्याही वाढवली जात आहे.
Central Railway ने ऑगस्ट २०२६ पासून आणखी १२ डब्यांच्या गाड्यांचे १५ डब्यांच्या गाड्यांमध्ये रूपांतर करण्याची योजना राबवली आहे. त्यामुळे अधिक प्रवाशांना एका फेरीत प्रवास करता येणार आहे.
मुंबईकरांचा प्रवास किती बदलणार?
नवीन AC लोकल गाड्या उपलब्ध झाल्यानंतर प्रवाशांना वातानुकूलित डबे, स्वयंचलित दरवाजे आणि अधिक आधुनिक सुविधा मिळतील.
त्यामुळे विशेषतः उन्हाळ्यातील उकाडा, गर्दी आणि प्रदूषणाचा त्रास कमी करून प्रवास अधिक आरामदायी करण्यास मदत होऊ शकते.
मात्र केवळ AC गाड्यांची संख्या वाढल्याने गर्दी पूर्णपणे कमी होणार नाही. त्यासाठी नवीन मार्गिका आणि अधिक रेल्वे सेवा सुरू होणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
२०३० पर्यंत मोठा बदल अपेक्षित
रेल्वे प्रशासनाने २०३० पर्यंत सर्व २३८ AC रेक उपलब्ध करण्याचे लक्ष्य ठेवले आहे. त्याच काळात Mumbai Suburban Network मधील विविध क्षमता-वाढीची कामेही पूर्ण करण्याचे नियोजन आहे.
यामुळे पुढील काही वर्षांत मुंबईच्या उपनगरी रेल्वे व्यवस्थेचे स्वरूप अधिक आधुनिक होण्याची शक्यता आहे.
थोडक्यात : मुंबईकरांसाठी २३८ नवीन AC लोकल गाड्या आणण्याचा निर्णय वेगाने पुढे नेण्यात आला आहे. पहिली नवीन AC लोकल २०२७ मध्ये उपलब्ध होण्याची शक्यता असून, संपूर्ण २३८ गाड्या २०३० पर्यंत ताफ्यात दाखल करण्याचे लक्ष्य आहे. या गाड्यांची निर्मिती चेन्नई, कपूरथळा आणि रायबरेली येथील तीन Railway कारखान्यांमध्ये केली जाणार आहे. १२ डब्यांच्या या गाड्यांमध्ये स्वयंचलित दरवाजे असतील. MUTP-III आणि IIIA अंतर्गत ₹१९,२९३ कोटींच्या या प्रकल्पामुळे मुंबईच्या लोकल प्रवाशांना भविष्यात अधिक आरामदायी, सुरक्षित आणि सक्षम रेल्वे सेवा मिळण्याची अपेक्षा आहे.