नाशिक, २ जुलै : महाराष्ट्रातील बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असलेल्या त्र्यंबकेश्वर मंदिरात धार्मिक आणि पुरातत्त्वीय दृष्टिकोनातून अत्यंत महत्त्वाची घटना घडली आहे. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने (ASI) मंदिर परिसरातील ऐतिहासिक अमृतकुंडाच्या संवर्धन आणि स्वच्छता मोहिमेदरम्यान कुंडाच्या तळाशी प्राचीन शिवलिंगाचा शोध लावला आहे. सुमारे ६५ फूट खोल असलेल्या या कुंडातील पाणी उपसल्यानंतर अनेक वर्षांपासून पाण्याखाली असलेले शिवलिंग प्रथमच स्पष्टपणे दृश्यमान झाले.
🔱 त्र्यंबकेश्वर मंदिरातील अमृतकुंडात प्राचीन शिवलिंगाचा शोध !
🛕 #ASI च्या संवर्धन मोहिमेदरम्यान दुर्मीळ शोध
💧 ६५ फूट खोल अमृतकुंडातील पाणी उपसल्यानंतर दर्शन
🙏 भाविक आणि इतिहास अभ्यासकांमध्ये उत्सुकता🔗 https://t.co/lWhfHSO2ao#Trimbakeshwar #ASI #Nashik #Jyotirlinga pic.twitter.com/GPieYAoR8m
— Kalyan Vaibhav News (@KalyanVaibhav10) July 2, 2026
ASI च्या संवर्धन मोहिमेत ऐतिहासिक शोध
त्र्यंबकेश्वर मंदिर परिसरातील ऐतिहासिक वारशाचे जतन करण्यासाठी ASI कडून अमृतकुंडाची साफसफाई, गाळ काढणे आणि संवर्धनाचे काम सुरू आहे. या प्रक्रियेदरम्यान कुंडातील पाणी बाहेर काढण्यात आले. पाणी पूर्णपणे ओसरल्यानंतर तळाशी असलेले प्राचीन शिवलिंग स्पष्टपणे दिसू लागले. हा शोध धार्मिक श्रद्धेबरोबरच पुरातत्त्वीय अभ्यासासाठीही महत्त्वाचा मानला जात आहे.
६५ फूट खोल अमृतकुंडाचे धार्मिक महत्त्व
त्र्यंबकेश्वर मंदिरातील अमृतकुंड हे पेशवेकालीन ऐतिहासिक जलकुंड मानले जाते. या कुंडातील पवित्र जलाचा वापर आजही त्र्यंबकेश्वर ज्योतिर्लिंगाच्या नित्य पूजाअर्चा आणि अभिषेकासाठी केला जातो. सुरक्षेच्या कारणास्तव भाविकांना या कुंडात उतरून दर्शन घेण्याची परवानगी नसल्याने, कुंडाच्या तळाशी असलेल्या शिवलिंगाचे दर्शन अत्यंत दुर्मीळ मानले जाते.
अनेक वर्षांनंतर झाले दुर्मीळ दर्शन
संवर्धनासाठी पाणी उपसल्यानंतर प्राचीन शिवलिंग प्रथमच स्पष्टपणे दिसल्याने भाविक, इतिहासप्रेमी आणि संशोधकांमध्ये मोठी उत्सुकता निर्माण झाली आहे. अनेक वर्षांनंतर हे दुर्मीळ दर्शन घडल्याने मंदिर परिसरात भाविकांकडून याबाबत विशेष उत्सुकता व्यक्त केली जात आहे.
पेशवेकालीन वारशाचा महत्त्वाचा भाग
त्र्यंबकेश्वरचे सध्याचे मंदिर पेशवा बाळाजी बाजीराव उर्फ नानासाहेब पेशवे यांच्या काळात अठराव्या शतकात बांधण्यात आले. त्याच कालखंडात अमृतकुंडाची उभारणी झाल्याचे मानले जाते. त्यामुळे कुंडाच्या तळाशी दिसलेले शिवलिंगही ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचे असण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे. याबाबत पुरातत्त्व तज्ज्ञांकडून पुढील अभ्यास केला जाणार आहे.
इतिहास आणि श्रद्धेचा संगम
स्थानिक परंपरेनुसार, प्राचीन काळात आक्रमणांच्या काळात पवित्र मूर्ती आणि धार्मिक अवशेषांचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांना जलकुंडात सुरक्षित ठेवले जात असे, अशी लोकमान्यता आहे. मात्र अमृतकुंडातील या शिवलिंगाबाबत अधिकृत ऐतिहासिक निष्कर्ष अद्याप समोर आलेला नाही. त्यामुळे ASI यासंदर्भातील उपलब्ध पुरावे आणि स्थापत्य रचनेचा सखोल अभ्यास करणार आहे.
मंदिराच्या इतिहासावर नवा प्रकाश पडण्याची शक्यता
पुरातत्त्व तज्ज्ञांच्या मते, अमृतकुंडातील हा शोध त्र्यंबकेश्वर मंदिराच्या इतिहासाविषयी नव्या माहितीचा स्रोत ठरू शकतो. कुंडाची रचना, त्याची जलव्यवस्था आणि तळाशी आढळलेले शिवलिंग यांचा अभ्यास झाल्यानंतर मंदिराच्या ऐतिहासिक विकासक्रमाबाबत अधिक माहिती समोर येण्याची शक्यता आहे.
भाविकांसाठी प्रवेश अद्याप बंद
सध्या अमृतकुंडातील संवर्धन आणि स्वच्छतेचे काम सुरू असल्याने भाविकांना कुंडात प्रवेश करण्यास परवानगी देण्यात आलेली नाही. सुरक्षा आणि संवर्धनाचे काम पूर्ण झाल्यानंतरच पुढील निर्णय घेतला जाणार असल्याचे मंदिर प्रशासनाने स्पष्ट केले आहे. या दुर्मीळ घटनेमुळे देशभरातील शिवभक्त आणि इतिहास अभ्यासकांचे लक्ष पुन्हा एकदा त्र्यंबकेश्वर मंदिराकडे वेधले गेले आहे.