कल्याण-शिळफाटा परिसरातील वाहतूककोंडी कमी करण्यासाठी ₹१३,८५६ कोटींचा मेट्रो १२ अ प्रकल्प मंजूर; साडेतीन वर्षांत काम पूर्ण करण्याचे लक्ष्य !

कल्याण, २८ ऑक्टोबर : कल्याण-शिळफाटा मार्गावरील वाढती वाहतूककोंडी कमी करून कल्याण-डोंबिवली, नवी मुंबई आणि तळोजा परिसरातील दळणवळण अधिक सक्षम करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या असलेल्या मुंबई मेट्रो मार्गिका १२ अ आणि एकात्मिक उन्नत रस्ते प्रकल्पाला महाराष्ट्र सरकारच्या मंत्रिमंडळ पायाभूत सुविधा समितीने मंजुरी दिली आहे. मेट्रो प्रकल्पासाठी ₹१३,८५६.३७ कोटींचा खर्च अपेक्षित असून, मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी हा प्रकल्प साडेतीन वर्षांत पूर्ण करण्याचे निर्देश दिले आहेत. मानपाडा-काटई नाका ते कल्याण फाटा मार्गे तळोजातील खुटारी गावापर्यंत जाणारी ही मार्गिका प्रादेशिक सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेतील महत्त्वाचा दुवा ठरण्याची अपेक्षा आहे.

या प्रकल्पात केवळ मेट्रो मार्गिका उभारण्यापुरते काम मर्यादित नसून, त्यासोबत उन्नत रस्ते आणि विविध वाहतूक मार्गांशी जोडणी विकसित करण्याचे नियोजन आहे. त्यामुळे शिळफाटा मार्गावरून प्रवास करणाऱ्या वाहनचालकांसह सार्वजनिक वाहतूक वापरणाऱ्या प्रवाशांनाही भविष्यात पर्यायी मार्ग उपलब्ध होऊ शकतात. मात्र, प्रकल्पाची मंजुरी आणि प्रत्यक्ष बांधकाम पूर्ण होणे हे स्वतंत्र टप्पे आहेत. भूसंपादन, निधीची उपलब्धता, कंत्राटे, बांधकामाचे नियोजन आणि विविध यंत्रणांमधील समन्वय यांनुसार प्रत्यक्ष कामाची गती ठरेल.

१८.४० किलोमीटरची मेट्रो; १२ उन्नत स्थानकांचा समावेश

मेट्रो मार्गिका १२ अ ची लांबी १८.४० किलोमीटर असून, संपूर्ण मार्गावर १२ उन्नत स्थानके प्रस्तावित आहेत. ही मार्गिका मानपाडा–काटई नाका परिसरातून कल्याण फाट्याकडे आणि पुढे दहिसर मोरीमार्गे तळोजातील खुटारी गावापर्यंत जाणार आहे. या मार्गामुळे निवासी वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि प्रमुख वाहतूक मार्ग यांच्यातील जोडणी सुधारण्याची अपेक्षा आहे.

प्रस्तावित १२ स्थानके पुढीलप्रमाणे आहेत:

• मानपाडा

• काटई नाका

• कल्याण ग्रोथ सेंटर

• देसाई नाका

• पडले गाव

• कल्याण फाटा

• गोठेघर

• दहिसर मोरी

• दहिसर गाव

• किरवली

• रोहिंजन

• खुटारी गाव

या स्थानकांमुळे कल्याण–डोंबिवलीतील विस्तारित निवासी भाग, शिळफाटा मार्गावरील वसाहती आणि तळोजातील औद्योगिक व निवासी क्षेत्रांना मेट्रोशी जोडण्याची संधी मिळेल. स्थानकांमधील प्रत्यक्ष प्रवेशमार्ग, पार्किंग, बससेवा आणि पादचारी सुविधा योग्य प्रकारे विकसित झाल्यास मेट्रोचा उपयोग दैनंदिन प्रवासासाठी अधिक सोयीचा होऊ शकतो.

या प्रकल्पातील सुमारे १०.५ किलोमीटरचा भाग यापूर्वीच्या मेट्रो मार्गिका १२ च्या कामाशी संबंधित असल्याचे वृत्त आहे. त्यामुळे आधी सुरू असलेल्या कामाचा आणि विस्तारित मार्गिकेचा समन्वय साधणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

उन्नत रस्त्यांमुळे शिळफाटा मार्गाला पर्यायी क्षमता

मेट्रोसोबत एकात्मिक उन्नत रस्ते उभारण्याची योजना हा या प्रकल्पाचा आणखी एक महत्त्वाचा भाग आहे. कल्याण फाटा ते मानपाडा दरम्यान दोन मार्गिकांचा उन्नत रस्ता, तर कल्याण फाटा ते खुटारी गावादरम्यान सहा मार्गिकांचा उन्नत रस्ता प्रस्तावित आहे. या रस्त्यांमुळे विद्यमान रस्त्यांवरील वाहनांचा ताण कमी करण्याचा प्रयत्न आहे.

विशेषतः कल्याण फाटा, काटई नाका आणि शिळफाटा परिसरात विविध दिशांनी येणारी वाहने एकत्र येतात. कल्याण–डोंबिवलीकडून नवी मुंबई, महापे आणि तळोजाकडे जाणाऱ्या वाहनांना या मार्गाचा वापर करावा लागतो. गर्दीच्या वेळेत वाहतुकीचा वेग कमी झाल्यास कामावर जाणारे कर्मचारी, मालवाहतूक करणारी वाहने आणि खासगी वाहनचालक यांना प्रवासासाठी अधिक वेळ लागतो.

उन्नत रस्ते आणि मेट्रो यांची एकात्मिक उभारणी झाल्यास काही वाहतूक उंच मार्गावर वळवता येईल, तर सार्वजनिक वाहतुकीसाठी स्वतंत्र पर्याय उपलब्ध होईल. मात्र, प्रत्यक्ष वाहतूककोंडी किती कमी होईल, हे रस्त्यांच्या जोडण्या, प्रवेश-निर्गमन मार्ग, वाहतुकीचे नियोजन आणि मेट्रोच्या सेवांच्या वारंवारतेवर अवलंबून असेल.

कल्याण फाटा-राजनोली दुमजली प्रकल्पही महत्त्वाचा

कल्याण फाटा ते भिवंडीतील राजनोलीदरम्यान सुमारे १९.४० किलोमीटर लांबीचा दुमजली उन्नत वाहतूक मार्ग विकसित करण्यासाठी स्वतंत्र मंजुरी देण्यात आली आहे. या प्रकल्पाचा अंदाजित खर्च ₹५,९०९.२१ कोटी आहे. खालच्या स्तरावर रस्ते वाहतूक आणि वरच्या स्तरावर मेट्रो मार्गिका अशी त्याची संकल्पना आहे.

या दुमजली मार्गामुळे शिळफाटा आणि भिवंडी परिसरातील वाहतुकीसाठी पर्यायी क्षमता निर्माण करण्याचे नियोजन आहे. या प्रकल्पात प्रवेश आणि निर्गमन मार्ग, दोन रेल्वे उड्डाणपूल तसेच देसाई खाडी आणि उल्हास नदीवरील महत्त्वाच्या पुलांचा समावेश प्रस्तावित आहे.

मेट्रो मार्गिका ५, मार्गिका १२, विस्तारित मार्गिका १२ अ आणि प्रस्तावित मार्गिका १४ यांच्याशी समन्वय साधण्याचे उद्दिष्ट आहे. त्यामुळे विविध शहरांमधील प्रवाशांना वेगवेगळ्या वाहतूक साधनांमध्ये बदल करून प्रवास करता येण्याची शक्यता वाढेल.

या दोन प्रकल्पांचे खर्च स्वतंत्र आहेत. त्यामुळे मेट्रो १२ अ साठी मंजूर ₹१३,८५६.३७ कोटी आणि कल्याण फाटा–राजनोली दुमजली मार्गासाठी मंजूर ₹५,९०९.२१ कोटी यांची एकत्रित बेरीज करताना दोन्ही प्रकल्पांचा स्वतंत्र आर्थिक व प्रशासकीय आराखडा लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

मेट्रो ५, मेट्रो १२ आणि प्रस्तावित मेट्रो १४ शी जोडणी

मेट्रो १२ अ ही स्वतंत्र मार्गिका असली, तरी तिचे महत्त्व आसपासच्या वाहतूक प्रकल्पांशी असलेल्या जोडणीमुळे वाढणार आहे. या मार्गिकेचा मेट्रो १२ शी संबंध असेल, तर प्रस्तावित मेट्रो १४ आणि मेट्रो ५ शी जोडणीमुळे कल्याण–डोंबिवली, ठाणे, भिवंडी आणि नवी मुंबईदरम्यान प्रवासासाठी अधिक पर्याय उपलब्ध होऊ शकतात.

काटई नाका परिसरात इतर मेट्रो मार्गांशी जोडणी प्रस्तावित आहे. तसेच निळजे डेपो आणि ठाणे येथील आगामी बुलेट ट्रेन स्थानकाशी संबंधित जोडणीचा विचारही प्रादेशिक वाहतूक नियोजनात करण्यात आला आहे.

या प्रकारच्या बहुपर्यायी जोडणीचा फायदा तेव्हाच प्रभावीपणे मिळेल, जेव्हा स्थानकांदरम्यान सहज बदल करता येईल, फीडर बससेवा उपलब्ध असेल आणि प्रवाशांना शेवटच्या टप्प्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी सोयीस्कर सुविधा असतील. त्यामुळे मेट्रो स्थानकांच्या बांधकामाइतकेच त्यांच्याशी जोडलेल्या स्थानिक रस्त्यांचे आणि सार्वजनिक वाहतुकीचे नियोजनही महत्त्वाचे ठरणार आहे.

दररोज ४.७४ लाख प्रवाशांना सेवा देण्याचे उद्दिष्ट

मेट्रो १२ अ मार्गिकेवर दररोज सुमारे ४.७४ लाख प्रवाशांना सेवा देण्याचे नियोजन असल्याचे वृत्त आहे. रस्ते वाहतुकीच्या तुलनेत प्रवासाचा वेळ ४० ते ५० टक्क्यांनी कमी होण्याची अपेक्षाही व्यक्त करण्यात आली आहे. हे प्रकल्पाचे अंदाजित उद्दिष्ट असून, प्रत्यक्ष प्रवासीसंख्या आणि वेळेतील बचत मेट्रो सुरू झाल्यानंतरच्या वापरावर अवलंबून असेल.

कल्याण–डोंबिवलीतील अनेक नागरिक नोकरी, शिक्षण आणि व्यवसायासाठी महापे, तळोजा, नवी मुंबई आणि ठाणे परिसरात प्रवास करतात. सध्या रस्त्यांवरील गर्दी आणि वाहतुकीतील अडथळ्यांमुळे प्रवासाच्या वेळेत अनिश्चितता निर्माण होते. मेट्रो सुरू झाल्यानंतर नियमित वेळापत्रकानुसार प्रवास करण्याचा पर्याय उपलब्ध होऊ शकतो.

या मार्गिकेचा लाभ औद्योगिक आणि लॉजिस्टिक्स क्षेत्रालाही होण्याची अपेक्षा आहे. मात्र, मेट्रो ही प्रवासी वाहतुकीसाठी उपयुक्त ठरणार असली, तरी मालवाहतूक करणाऱ्या वाहनांची गर्दी कमी करण्यासाठी उन्नत रस्ते, योग्य वाहतूक नियोजन आणि स्थानिक रस्त्यांची क्षमता वाढवणेही आवश्यक राहील.

साडेतीन वर्षांची मुदत; अंमलबजावणीसमोर कोणती आव्हाने?

मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी मेट्रो १२ अ प्रकल्प साडेतीन वर्षांत पूर्ण करण्याचे निर्देश दिले आहेत. प्रकल्पाच्या प्रभावी अंमलबजावणीसाठी मुंबई महानगर प्रदेश विकास प्राधिकरणाची (MMRDA) भूमिका महत्त्वाची राहणार आहे.

या प्रकल्पात उन्नत मेट्रो मार्गिका, रस्ते, पूल आणि विविध वाहतूक मार्गांशी जोडणी यांचा समावेश असल्यामुळे बांधकामाचे नियोजन गुंतागुंतीचे असेल. त्यासाठी खालील बाबी महत्त्वाच्या ठरणार आहेत:

• आवश्यक जमिनीचे संपादन आणि प्रकल्पामुळे प्रभावित होणाऱ्या नागरिकांचे पुनर्वसन वेळेत पूर्ण करणे.

• मेट्रो आणि उन्नत रस्त्यांच्या बांधकामासाठी निधी उपलब्ध करून देणे आणि कंत्राटी कामांचे नियोजन करणे.

• विद्यमान रस्त्यांवरील वाहतूक सुरू ठेवून बांधकामादरम्यान होणारी गैरसोय कमी करणे.

• मेट्रो मार्गिका, उड्डाणपूल, स्थानके आणि इतर सार्वजनिक वाहतूक सुविधांमध्ये समन्वय साधणे.

प्रकल्पाला मंजुरी आणि मुदत निश्चित झाली असली, तरी प्रत्यक्ष बांधकामाची सुरुवात, टप्पानिहाय कामांचे वेळापत्रक आणि प्रत्येक भागाच्या पूर्ततेची तारीख याबाबत सविस्तर अंमलबजावणी आराखडा महत्त्वाचा ठरणार आहे.

कल्याण-डोंबिवलीच्या भविष्यातील वाहतूक व्यवस्थेसाठी महत्त्वाचा प्रकल्प

मेट्रो १२ अ आणि एकात्मिक उन्नत रस्ते प्रकल्पामुळे कल्याण, डोंबिवली, शिळफाटा, महापे, भिवंडी आणि तळोजा यांच्यातील वाहतूक व्यवस्था अधिक एकात्मिक करण्याची संधी उपलब्ध होणार आहे. मात्र, नागरिकांना प्रत्यक्ष दिलासा मिळण्यासाठी प्रकल्प वेळेत पूर्ण होणे, स्थानकांपर्यंत पोहोचण्याची सुविधा सुधारणे आणि इतर सार्वजनिक वाहतूक सेवांशी समन्वय साधणे आवश्यक आहे.

आता प्रकल्पाच्या बांधकामाची सुरुवात, भूसंपादन, निधीचे वितरण आणि टप्पानिहाय कामांची अंमलबजावणी याकडे लक्ष राहणार आहे. साडेतीन वर्षांच्या मुदतीत काम पूर्ण करण्याचे उद्दिष्ट साध्य झाल्यास कल्याण–शिळफाटा परिसरातील प्रवासी वाहतुकीसाठी हा महत्त्वाचा बदल ठरू शकतो.

थोडक्यात

• महाराष्ट्र सरकारने ₹१३,८५६.३७ कोटींच्या मेट्रो १२ अ प्रकल्पाला मंजुरी देऊन साडेतीन वर्षांत काम पूर्ण करण्याचे लक्ष्य निश्चित केले आहे.

• मानपाडा-काटई नाका ते तळोजातील खुटारी गावापर्यंत १८.४० किलोमीटरच्या मार्गावर १२ उन्नत स्थानके प्रस्तावित आहेत.

• मेट्रोसोबत उन्नत रस्ते आणि कल्याण फाटा–राजनोली दुमजली वाहतूक मार्ग विकसित करण्याचे नियोजन आहे.

• प्रकल्पामुळे कल्याण-डोंबिवली, शिळफाटा, महापे आणि तळोजा यांच्यातील जोडणी सुधारण्याची आणि वाहतूककोंडी कमी होण्याची अपेक्षा आहे.