टिटवाळा, ८ सप्टेंबर : कल्याण-डोंबिवली महानगरपालिकेचे आयुक्त अभिनव गोयल यांनी टिटवाळ्यातील ‘निसर्गायन’ पर्यावरण शिक्षण व पर्यटन प्रकल्पाला भेट देऊन विविध पर्यावरणपूरक उपक्रमांची पाहणी केली. पर्यावरण दक्षता मंडळ आणि गणेश मंदिर संस्थान, टिटवाळा यांच्या संयुक्त उपक्रमातून विकसित करण्यात आलेले ‘निसर्गायन’ हे पर्यावरण संवर्धन, निसर्ग शिक्षण आणि शाश्वत जीवनपद्धती यांचा प्रत्यक्ष अनुभव देणारे केंद्र म्हणून विकसित होत आहे.
Miyawaki Forest पासून सेंद्रिय शेतीपर्यंत विविध उपक्रम
आयुक्त गोयल यांनी प्रकल्पाच्या पाहणीदरम्यान Miyawaki Forest, पुनर्जीवित ऐतिहासिक बारव, सेंद्रिय भातशेती, Greenhouse, Plant Nursery आणि अंतर्गत रस्त्यांच्या दुतर्फा करण्यात आलेली वृक्षलागवड यांची माहिती घेतली.
या सर्व उपक्रमांमधून कमी जागेत घनदाट वननिर्मिती, पारंपरिक जलस्रोतांचे संवर्धन, सेंद्रिय शेती आणि स्थानिक जैवविविधतेचे जतन यांसारख्या विविध पर्यावरणीय संकल्पना प्रत्यक्षात राबवल्या जात आहेत.
पर्यावरण शिक्षणाला प्रत्यक्ष अनुभवाची जोड
‘निसर्गायन’चा मुख्य उद्देश केवळ वृक्षलागवड किंवा हरित परिसर निर्माण करणे एवढाच नसून नागरिक आणि विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरणाबाबत प्रत्यक्ष अनुभवातून जागरूकता निर्माण करणे हा आहे.
पर्यावरण दक्षता मंडळाच्या माहितीनुसार, ‘निसर्गायन टिटवाळा’ हा संस्थेच्या पर्यावरण शिक्षणाशी संबंधित प्रमुख प्रकल्पांपैकी एक आहे. संस्था पर्यावरण संवर्धन, नैसर्गिक संसाधने आणि जैवविविधतेबाबत जनसहभाग वाढविण्यासाठी गेल्या अनेक वर्षांपासून काम करत आहे.
पुनर्जीवित ऐतिहासिक बारव ठरते विशेष आकर्षण
प्रकल्पातील ऐतिहासिक बारव पुनर्जीवित करून तिचे संवर्धन करण्यात आले आहे. पारंपरिक जलस्रोतांचे जतन आणि त्यांचे पर्यावरणीय महत्त्व नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविण्याच्या दृष्टीने हा उपक्रम महत्त्वाचा ठरतो.
शहरीकरणाच्या वाढत्या दबावामुळे अनेक पारंपरिक जलस्रोत दुर्लक्षित होत असताना, अशा वास्तूंचे पुनरुज्जीवन हे जलसंवर्धन आणि वारसा संवर्धन यांचा संगम ठरू शकते.
Miyawaki पद्धतीच्या वृक्षलागवडीवर भर
‘निसर्गायन’मध्ये उभारण्यात आलेले Miyawaki Forest हे प्रकल्पातील महत्त्वाचे वैशिष्ट्य आहे. कमी क्षेत्रात विविध स्थानिक प्रजातींची दाट लागवड करून तुलनेने जलद वनरचना निर्माण करण्यासाठी Miyawaki पद्धतीचा वापर केला जातो.
कल्याण-डोंबिवली परिसरातही महापालिकेने वृक्षलागवडीला चालना दिली आहे. टिटवाळा परिसरात यापूर्वी KDMC आणि BPCL यांच्या संयुक्त विद्यमाने मोठ्या प्रमाणावर देशी वृक्षांची Miyawaki पद्धतीने लागवड करण्याचा उपक्रम राबविण्यात आला असून, शहरात मोठ्या प्रमाणावर वृक्षलागवडीचे उद्दिष्ट ठेवण्यात आले आहे.
सेंद्रिय भातशेती आणि Greenhouseची पाहणी
आयुक्तांनी प्रकल्पातील सेंद्रिय भातशेती आणि Greenhouse यांचीही पाहणी केली. शहरालगतच्या ग्रामीण भागातील शेती, स्थानिक जैवविविधता आणि पर्यावरण शिक्षण यांची सांगड घालण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून करण्यात येत आहे.
विद्यार्थ्यांना केवळ पुस्तकांमधून पर्यावरण शिकवण्याऐवजी माती, पाणी, वनस्पती, शेती आणि जैवविविधता यांचा प्रत्यक्ष अनुभव देणे हा पर्यावरण शिक्षणाचा प्रभावी मार्ग ठरू शकतो. केंद्र सरकारच्या Environment Education Programme मध्येही विद्यार्थ्यांना निसर्गाशी प्रत्यक्ष संपर्क आणि अनुभवाधारित शिक्षण देण्यावर भर देण्यात आला आहे.
Plant Nurseryमधून हरित उपक्रमांना आधार
प्रकल्पातील Plant Nurseryमध्ये विविध वनस्पतींची वाढ आणि संवर्धन केले जाते. भविष्यात अशा रोपांचा वापर परिसरातील वृक्षलागवड आणि हरितीकरणासाठी करता येऊ शकतो.
यामुळे ‘निसर्गायन’ हे केवळ पर्यावरण शिक्षण केंद्र न राहता स्थानिक पातळीवरील हरित उपक्रमांसाठी प्रात्यक्षिक केंद्र म्हणूनही विकसित होण्याची शक्यता आहे.
भविष्यातील विस्ताराचा आराखडाही सादर
पाहणीदरम्यान पर्यावरण दक्षता मंडळाच्या प्रतिनिधींनी ‘निसर्गायन’च्या भविष्यातील विस्ताराची माहिती आणि प्रकल्पाचा आराखडा आयुक्तांना सादर केला. प्रकल्पातील विविध उपक्रमांची सद्यस्थिती तसेच पुढील टप्प्यात राबविण्यात येणाऱ्या योजनांची माहितीही देण्यात आली.
आयुक्त गोयल यांनी प्रकल्पातील वृक्षलागवड आणि पर्यावरणपूरक सुविधांचे कौतुक केले. भविष्यातही ‘निसर्गायन’च्या प्रगतीचा आढावा घेण्यासाठी भेट देण्याची इच्छा त्यांनी व्यक्त केली.
KDMCच्या हरित उपक्रमांशी जोडण्याची संधी
कल्याण-डोंबिवली परिसरात वाढते नागरीकरण, बांधकाम आणि वाहतुकीचा विस्तार यामुळे हरित क्षेत्राचे संवर्धन हे महत्त्वाचे आव्हान बनले आहे. अशा परिस्थितीत वृक्षलागवड, जलस्रोतांचे पुनरुज्जीवन, सेंद्रिय शेती आणि पर्यावरण शिक्षण यांचा एकत्रित विचार करणारे प्रकल्प शहराच्या पर्यावरणीय नियोजनाला पूरक ठरू शकतात.
‘निसर्गायन’सारख्या प्रकल्पांमधून नागरिक आणि विद्यार्थ्यांना पर्यावरण संवर्धनाचा प्रत्यक्ष अनुभव मिळाल्यास दीर्घकालीन पातळीवर पर्यावरणाबाबतची सामाजिक जाणीव वाढण्यास मदत होऊ शकते.
पर्यावरण आणि पर्यटनाचा संगम
‘निसर्गायन’ला पर्यावरण शिक्षणासोबत पर्यटनाशी जोडण्याची संकल्पना असल्याने हा प्रकल्प स्थानिक पातळीवरही महत्त्वाचा ठरतो. टिटवाळ्यातील धार्मिक पर्यटनाबरोबर पर्यावरणपूरक उपक्रमांना जोडल्यास परिसरातील नागरिक आणि पर्यटकांना निसर्ग संवर्धनाचा अनुभव देण्याची संधी निर्माण होऊ शकते.
मात्र अशा उपक्रमांचा विस्तार करताना स्थानिक पर्यावरणाची वहनक्षमता, पाणी उपलब्धता, जैवविविधता आणि कचरा व्यवस्थापन यांचा योग्य विचार करणेही तितकेच आवश्यक ठरणार आहे.
थोडक्यात : KDMC आयुक्त अभिनव गोयल यांनी टिटवाळ्यातील ‘निसर्गायन’ पर्यावरण शिक्षण व पर्यटन प्रकल्पाची पाहणी करून तेथील विविध पर्यावरणपूरक उपक्रमांचा आढावा घेतला. Miyawaki Forest, पुनर्जीवित ऐतिहासिक बारव, सेंद्रिय भातशेती, Greenhouse, Plant Nursery आणि मोठ्या प्रमाणातील वृक्षलागवड ही या प्रकल्पाची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत. पर्यावरण दक्षता मंडळ आणि गणेश मंदिर संस्थान, टिटवाळा यांच्या संयुक्त प्रयत्नातून विकसित होत असलेला हा प्रकल्प पर्यावरण संवर्धन, निसर्ग शिक्षण आणि शाश्वत पर्यटन यांचा संगम घडविण्याचा प्रयत्न करत आहे.